Azərbaycan torpaqlarının birləşdirilməsinə son təşəbbüs

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 123–125 / §49

Azərbaycan torpaqlarının birləşdirilməsinə son təşəbbüs Ağa Məhəmməd xan Qacar (1797) rəhbərliyində həyata keçirildi. Qacar tayfalarının nümayəndəsi olan Ağa Məhəmməd xan İran ərazisini birləşdirdikdən sonra Azərbaycan xanlıqlarını da öz tabeliyinə keçirmək istəyirdi. Bu, xanlıqlar dövründə vahid dövlət bərpasına son cəhəd idi — uğursuzluqla başa çatsa da, regionun gələcək taleyini müəyyənləşdirdi.

Qacar tayfaları Nadir şah dömründən sonra İranda siyasi güc topladı. Ağa Məhəmməd xan Qacar sülaləsinin banisi olub, 1794-cü ildə Təbrizdə hakimiyyətə gəldi. O, İranın mərkəzləşdirilməsi və Azərbaycan xanlıqlarının tabe edilməsi siyasətini həyata keçirdi. Ağa Məhəmməd xan acımasız, lakin siyasi baxımdan bacarıqlı hökmdar idi — o, həm daxili düşmənləri aradan qaldırdı, həm də xarici yürüşlər planlaşdırdı.

1795-ci ildə Ağa Məhəmməd xan birinci yürüşünü başlatdı. Qoşunları 3 qrup halında hərəkət etdi — şimal, mərkəz və cənub istiqamətlərində. Şuşanı 33 gün mühasirə etdi — Qarabağ xanlığı (İbrahimxəlil xan) ciddi təzyiq altında idi, lakin qala tutulmadı. Yürüş davam etdi və Tiflis işğal olundu — Gürcüstan da Qacar təzyiqinə məruz qaldı. Bu yürüş Ağa Məhəmməd xanın gücünü göstərdi, lakin Şimali Azərbaycanda tam uğur qazana bilmədi.

1796-cı ildə Rusiya Zubov qardaşları (Pavel və Valerian Zubov) rəhbərliyində Qafqaza yürüş etdi. Zubov qoşunları Dərbənd, Quba, Bakı və Gəncəni işğal etdi — bu, Ağa Məhəmməd xanın planlarına ciddi mane oldu. Rusiya da regionda təsirini artırmaq istəyirdi. İki imperiya — Qacarlar və Rusiya — Azərbaycan uğrunda rəqabət gücləndi. Zubov yürüşü müvəqqəti idi, lakin Rusiyanın regiona marağını açıq göstərdi.

1797-ci ildə Ağa Məhəmməd xan ikinci yürüşünü başlatdı. O, yenidən Şimali Azərbaycana doğru hərəkət etdi. Lakin 17 iyun 1797-ci ildə Şuşada saray xadimləri tərəfindən öldürüldü — yürüş tamamlanmadan xəyanətlə sonlandı. Onun ölümü ilə Azərbaycan torpaqlarının birləşdirilməsinə son təşəbbüs uğursuzluqla başa çatdı. Varisi Fətəli şah (Fətəli xan Qacar) hakimiyyətə gəldi, lakin Ağa Məhəmməd xanın aqressiv siyasətini davam etdirmədi.

Ağa Məhəmməd xanın siyasəti xanlıqlar dövrünün son mərhələsini müəyyənləşdirdi. O, həm İranı birləşdirmək, həm də Azərbaycan xanlıqlarını tabe etmək istəyirdi — bu, Nadir şahdan sonra regionda vahid dövlət bərpasına son cəhd idi. 1795-ci il yürüşündə 3 qrup halında hərəkət strategiyası Ağa Məhəmməd xanın hərbi bacarığını göstərir; lakin 33 gün Şuşa mühasirəsi nəticəsiz qaldı — Qarabağ qalası tutulmadı. 1796-cı il Zubov yürüşü Rusiyanın regiona marağını açıq etdi: Dərbənd, Quba, Bakı, Gəncə müvəqqəti işğal olundu. 17 iyun 1797-ci il Şuşada xəyanətlə öldürülmə isə bütün birləşdirmə planlarını puç etdi. 1794-cü ildə Ağa Məhəmməd xan Təbrizdə hakimiyyətə gəlmiş, Qacar sülaləsinin banisi olmuşdu. 1795-ci il yürüşündə Tiflis işğalı Gürcüstanın da Qacar təzyiqinə məruz qalmasını göstərir. 1796-cı il Zubov yürüşü Rusiyanın regiona marağını açıq etdi — Dərbənd, Quba, Bakı, Gəncə müvəqqəti işğal olundu.

Ağa Məhəmməd xan acımasız, lakin siyasi baxımdan bacarıqlı hökmdar idi. O, həm daxili düşmənləri aradan qaldırdı, həm də xarici yürüşlər planlaşdırdı. 1795-ci il yürüşündə qoşunlar 3 qrup halında hərəkət etdi — şimal, mərkəz və cənub istiqamətlərində. 33 gün Şuşa mühasirəsi nəticəsiz qaldı — Qarabağ qalası tutulmadı, lakin xanlıq ciddi zəiflədi. Tiflis işğalı Gürcüstanın da Qacar təzyiqinə məruz qalmasını göstərir. 1797-ci il ikinci yürüş başladı, lakin 17 iyun 1797-ci il Şuşada saray xadimləri tərəfindən öldürüldü — birləşdirmə təşəbbüsü uğursuzluqla başa çatdı. Varisi Fətəli şah oldu.

Xronologiya

• 1794 — Ağa Məhəmməd xan Təbrizdə hakimiyyətə gəldi
• 1795 — Birinci yürüş — 3 qrup; 33 gün Şuşa mühasirəsi; Tiflis işğalı
• 1796 — Zubov yürüşü — Dərbənd, Quba, Bakı, Gəncə
• 1797 — İkinci yürüş
• 17 iyun 1797 — Ağa Məhəmməd xan Şuşada öldürüldü
• 1797+ — Fətəli şah — varis

Səbəb-nəticə

Tipik səhvlər

• 1795 birinci yürüş (3 qrup, 33 gün Şuşa, Tiflis); 1797 ikinci yürüş — fərqli illər!
• Ağa Məhəmməd xan 17 iyun 1797 Şuşada öldürüldü — yürüş zamanı, Təbrizdə deyil!
• 1796 Zubov — Rusiya yürüşü (Dərbənd, Quba, Bakı, Gəncə); Ağa Məhəmməd xanın yürüşü deyil!
• Qacar tayfaları — Ağa Məhəmməd xan banisi; Nadir Əfşar deyil!
• Varis: Fətəli şah (Fətəli xan Qacar) — Fətəli xan Quba deyil!

DİM qeydləri

• Qacar tayfaları — Ağa Məhəmməd xan (banisi, 1794 Təbriz).
• 1795 — birinci yürüş: 3 qrup, 33 gün Şuşa mühasirəsi, Tiflis.
• 1796 — Zubov yürüşü: Dərbənd, Quba, Bakı, Gəncə.
• 1797 — ikinci yürüş; 17 iyun 1797 Şuşada öldürüldü.
• Varis: Fətəli şah; son vahid birləşdirmə təşəbbüsü — uğursuz.