Xanlıqlar dövründə ictimai, iqtisadi və mədəni həyat

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 125–128 / §50

Xanlıqlar dövründə Azərbaycanın ictimai, iqtisadi və mədəni həyatı xanlıq idarəetməsi, feodal torpaq münasibətləri və şəhər mədəniyyətinin inkişafı ilə xarakterizə olunurdu. Hər xanlıq öz daxilində müstəqil idarəetmə, vergi sistemi və mədəni mühit formalaşdırmışdı. Bu dövr Azərbaycan mədəniyyətinin zənginləşməsi, sənətkarlığın inkişafı və şəhər həyatının canlanması mərhələsidir.

İdarəetmə quruluşu feodal xarakter daşıyırdı. Xan ən yüksək hakim idi — o, hərbi, maliyyə və məhkəmə işlərinə başçılıq edirdi. Vəzir (baş nazir) xana kömək edirdi, idarəetmə aparatına rəhbərlik edirdi. Naib (muavin) xan olmadıqda onu əvəz edirdi. Kəndxuda kəndin rəhbəri idi — vergi toplama, nizam-intizam onun vəzifəsində idi. Darğa (bölgə rəisi) bir neçə kəndə nəzarət edirdi. Kələntər (maliyyə rəisi) vergi məsələləri ilə məşğul olurdu. Bu ierarxiya hər xanlıqda təxminən eyni idi.

Cəmiyyət feodal təbəqələrə bölünürdü. Rəiyyət (kəndlilər) əsas əksəriyyət təşkil edirdi — onlar torpaq üzərində işləyir, vergi verirdilər. Rəncbər (beylər, zadəganlar) xanlığın hərbi və idarəetmə kadrını təşkil edirdi. Elat (köçəri tayfalar) maldarlıqla məşğul olur, xanlıq hərbi qüvvəsinin mühüm hissəsini təşkil edirdi.

Vergilər xanlıqların əsas gəlir mənbəyi idi. Malcəhət (mal vergisi) maldarlıqdan toplanırdı. Çöpbaşı (məhsul vergisi) əkinçilikdən götürülürdü. Bayramlıq bayram günlərində verilirdi. Bundan başqa rüsum, hədiyyə və müsadirə də mövcud idi — xan ehtiyac duyduqda əhalinin malını müsadirə edə bilirdi.

Torpaq mülkiyyəti bir neçə formada idi. Mülk — şəxsi mülkiyyət; tiyul — xidmət müqabilində verilən torpaq; vaqf — dini məqsədlər üçün ayrılan torpaq; xan torpağı — xanın birbaşa mülkiyyətində olan torpaq. Kənd əhalisi əsasən rəyyət təbəqəsindən ibarət idi.

Kənd təsərrüfatı buğda, arpa, düyü, pambıq və meyvəçiliklə məşğul idi. Xanlıqlar dövründə ipək, zəfəran, duyu (pambıq) və pambıq xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı — bunlar həm daxili istehlak, həm də ixrac məhsulları idi. Suvarma sistemləri kənd təsərrüfatının əsasını təşkil edirdi.

Şəhərlər ticarət və sənətkarlıq mərkəzlərinə çevrildi: Şuşa, Şamaxı, Bakı, Gəncə, Təbriz, İrəvan. Basqal və Lahıc kəndləri misgərlik və sənətkarlıqla tanınırdı. Xalça toxuculuğu xanlıqlar dövrünün ən tanınmış sənət sahələrindən biri idi — Şəki, Quba, Qarabağ xalçaları xüsusi şöhrət qazanmışdı.

Ticarət daxili və xarici istiqamətdə inkişaf etdi. Pul vahidləri: abbasi, şahı, Pənahabadi (Qarabağ xanlığı pulu). Təhsil mədrəsələr və ev təhsili formasında davam edirdi — Molla Panah Vaqif və Molla Vidadi bu dövrün ən məşhur şair və mütəfəkkirləridir. Elm sahəsində Şirvani (riyaziyyat, astronomiya) və Dünbuli (tibb) fəaliyyət göstərdi.

Memarlıq yüksək səviyyəyə çatdı. Şəki xanlarının sarayı bu dövrün ən parlaq memarlıq nümunəsidir — 2019-cu ildə UNESCO-nun Dünya İrs Siyahısına daxil edildi. Şuşa qalası, İrəvan Göy məscid də xanlıqlar dövrünün memarlıq irsini təmsil edir.

Xanlıqlar dövrü Azərbaycan mədəniyyətinin zənginləşməsi mərhələsidir. Molla Panah Vaqif və Molla Vidadi — Qarabağ və Şirvan mənbəli şairlər — bu dövrdə yaşayıb yaradıcılıq aparmışdı. Şirvani riyaziyyat və astronomiya, Dünbuli isə tibb sahəsində fəaliyyət göstərmişdi. Basqal və Lahıc kəndləri misgərlik və sənətkarlıqla tanınırdı — Lahıc xüsusilə mis işləri ilə şöhrət qazanmışdı. Xalça toxuculuğu (Şəki, Quba, Qarabağ) həm daxili istehlak, həm də ixrac məhsulu idi. Ticarət pulları (abbasi, şahı, Pənahabadi) hər xanlığın iqtisadi müstəqilliyini əks etdirirdi.

Müqayisə

• İdarəetmə — Xan → vəzir → naib → kəndxuda → darğa → kələntər
• Cəmiyyət — Rəiyyət, rəncbər, elat
• Vergilər — Malcəhət, çöpbaşı, bayramlıq
• Torpaq — Mülk, tiyul, vaqf, xan torpağı
• Kənd təsərrüfatı — İpək, zəfəran, duyu, pambıq
• Ticarət — Abbasi, şahı, Pənahabadi pulları
• Memarlıq — Şəki sarayı (UNESCO 2019), Şuşa, İrəvan Göy məscid

Tipik səhvlər

• İdarəetmə: xan → vəzir → naib → kəndxuda → darğa → kələntər — tam ardıcıllıq.
• Torpaq formaları: mülk, tiyul, vaqf, xan torpağı — dörd form.
• Vergilər: malcəhət, çöpbaşı, bayramlıq — üç əsas vergi.
• Şəki sarayı — UNESCO 2019; xanlıqlar dövrü memarlığı.
• Vaqif və Vidadi — şair; Şirvani və Dünbuli — alim.

DİM qeydləri

• İdarəetmə: xan, vəzir, naib, kəndxuda, darğa, kələntər.
• Cəmiyyət: rəiyyət, rəncbər, elat.
• Torpaq: mülk, tiyul, vaqf, xan torpağı; vergilər: malcəhət, çöpbaşı, bayramlıq.
• Kənd təsərrüfatı: ipək, zəfəran, duyu, pambıq; şəhərlər: Şuşa, Şamaxı, Bakı, Gəncə, Təbriz, İrəvan.
• Ticarət pulları: abbasi, şahı, Pənahabadi; şairlər: Vaqif, Vidadi; alimlər: Şirvani, Dünbuli.
• Memarlıq: Şəki sarayı (UNESCO 2019), Şuşa, İrəvan Göy məscid; sənətkarlıq: Basqal, Lahıc, xalça.