Rusiyanın Azərbaycanı işğalına başlaması

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 129–130 / §51

VIII fəsil — Azərbaycan XIX əsrdə — xanlıqlar dövrünün sonu və Rusiyanın Şimali Azərbaycanı işğalının başlanğıcıdır. Rusiya XVI əsrdən Kazan və Astraxan xanlıqlarını tutmaqla Xəzər və Cənubi Qafqaza yol açmış, XVIII əsrdə 1722–1723 (I Pyotr) və 1796 (Zubov yürüşü) hərbi ekspedisiyaları keçirmişdi. İşğal planları XIX əsrin əvvəlində I Aleksandr (1801–1825) və I Nikolay (1825–1855) dövründə həyata keçirildi.

Rusiyanın Cənubi Qafqazı işğala yönələn xarici siyasətinin əsas məqsədi idi. Rusiyanın lehinə olan amillər: 1) Azərbaycanın xanlıqlara parçalanmış vəziyyəti, daxili ziddiyyətlər; 2) Qacarlar dövlətində siyasi qeyri-sabitlik və vahidliyin olmaması; 3) 1791 Yaşı müqaviləsi ilə Osmanlı təsirinin zəifləməsi; 4) Yaxın Şərqdə İngiltərə və Fransanın fəaliyyəti, qacarların ingilis yardımı axtarması. Böyük Ermənistan layihəsi çərçivəsində Rusiya erməniləri azərbaycanlı, osmanlı və gürcü torpaqlarında irticaçı alət kimi istifadə edirdi.

XVIII–XIX əsrlərin qovşağında böyük dövlətlərin maraqları toqquşurdu: Rusiya Cənubi Qafqazı və Xəzəri daxili dənizinə çevirmək, xammal və gəlir əldə etmək istəyirdi; Qacarlar və Osmanlılar Rusiyanın işğalına mane olmağa çalışırdı; İngiltərə və Fransa Rusiyanın planlarını pozmağa çalışırdı. 1801-də İngiltərə ilə Qacarlar arasında siyasi-ticarət müqaviləsi imzalandı.

1801 manifestosu (I Aleksandr): 1) Şərqi Gürcüstanın (Kartli-Kaxetiya krallığı) daxili müstəqilliyi ləğv olundu, Gürcü quberniyası yaradıldı; 2) Şərqi Gürcüstanın tabeliyində olan Qazax, Şəmsəddil, Borçalı, Loru və Pəmbək Gürcü quberniyasına daxil edilərək Rusiyaya birləşdirildi. Bu, Şimali Azərbaycan torpaqlarının işğalının ilk addımı idi. Gəncə və İrəvan xanları etiraz etdi; vahidliyə çatılmadığı üçün müqavimət uğursuz qaldı.

1802 Georgiyevsk müqaviləsi: Rusiya komandanı Knorrinq Dağıstan feodalları, Quba və Lənkəran xanlıqları ilə müqavilə imzaladı; digər xanlıqlar iştirak etmədi. Şərtlər: «öz arzusu ilə» himayəyə qəbul, Xəzərdə gəmiçiliyin inkişafı, Cənubi Qafqazda ticarətin genişlənməsi, Qacar və Osmanlı təhlükəsindən «qorunma» — faktiki olaraq Rusiya gələcək işğala hazırlıq addımı idi.

1803 Cər-Balakən: Sisianov martda Qanıx (Alazan) yaxınlığında qalib gəldi, apreldə Tiflisdə Andlı öhdəlik imzalandı — daxili muxtarlıq, rus qarnizonu, ipək xərci, girovlar. 1804 yanvarda Qulyakov Zaqatala yaxınlığında öldürüldü; Sisianov Cər-Balakəni və İlisu sultanlığını tam tabe etdi.

1804 Gəncə: Cavad xan xanlar ittifaqı qurmaq istəyirdi; Şəmsəddil artıq Rusiyaya keçmişdi. Sisianov ultimatum verdi, Quruqobu döyüşündən sonra qala 3 ay mühasirə olundu. 3–4 yanvar 1804 gecəsi son hücum — Cavad xan və oğlu Hüseynqulu bəy şəhid oldu. Gəncə xanlığı ləğv edildi, Yelizavetpol adlandırıldı; «Gəncə» adının işlədilməsi qadağan edildi.

İşğal xronologiyası (XIX əsrin əvvəlləri)

• 1801 sentyabr — Qazax, Şəmsəddil, Borçalı, Pəmbək, Loru
• 1803 mart–aprel — Cər-Balakən
• 1804 3–4 yanvar — Gəncə xanlığı
• 1804 yanvar — Samux hakimliyi
• 1804 mart — İlisu sultanlığı

Tipik səhvlər

• 1801 manifestosu — Gürcüstan + Qazax/Şəmsəddil/Borçalı/Loru/Pəmbək; Gəncə 1804-də!
• 1802 Georgiyevsk — Quba, Lənkəran, Dağıstan; bütün xanlıqlar deyil!
• 1803 Andlı öhdəlik ≠ 1805 Kürəkçay — fərqli sənədlər, fərqli vahidlər.
• Yelizavetpol — I Aleksandrın xanına (Yelizaveta) həsr; Gəncə adı qadağan.
• Böyük Ermənistan layihəsi — Rusiyanın işğal siyasətinin tərkib hissəsidir.

DİM qeydləri

• VIII fəsil — XIX əsr; işğal 1801 manifestosu ilə başlayır.
• 1802 Georgiyevsk — Knorrinq; 1803 Andlı öhdəlik — Cər-Balakən.
• 1804 Gəncə — Cavad xan şəhid; Yelizavetpol adı.
• Rusiyanın lehinə 4 amil + Böyük Ermənistan layihəsi.
• 1801 — Şimali Azərbaycana işğalın ilk addımı.