I Rusiya-Qacarlar müharibəsi

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 131–134 / §52

I Rusiya-Qacarlar müharibəsi (1804–1813) Gəncənin işğalından sonra başladı. 1804 mayda Fətəli şah rus qoşunlarının Cənubi Qafqazdan çıxmasını tələb etdi; Rusiya imtina edəndə iyul 1804-də müharibə başladı. Qacar qoşunlarına Abbas Mirzə, rus qoşunlarına Pavel Sisianov rəhbərlik edirdi. Qazax, Borçalı və Cər-Balakəndə üsyanlar baş verdi.

İrəvan — birinci mühasirə (1804)

Sisianovun əsas hədəfi İrəvan idi; müdafiəni Məhəmməd Hüseyn xan aparırdı. İyul 1804 Üçkilsə döyüşü 5 gündən çox davam etdi; Qəmərli döyüşündə Abbas Mirzə rusları məğlub etdi. Diplomatiya uğursuz qaldı; sentyabr 1804-də Sisianov geri çəkilmə əmrini verdi — birinci İrəvan mühasirəsi uğursuz oldu.

1805 — Kürəkçay və Şamaxı

Sisianov Qarabağ, Şəki və Şamaxıya yönəldi. 14 may 1805 İbrahimxəlil xan, 21 may 1805 Səlim xan müqaviləni imzaladı. Qarabağ «əbədi» himayəyə keçdi, 8000 çervon xərc, Şuşada qarnizon, daxili siyasətdə müstəqillik saxladı. 1805 yay — Abbas Mirzə Şahbulaq qalasını tutdu; Zəyəm döyüşündə yaralandı. 1805 noyabr–dekabr — Şamaxı: Mustafa xan Fit dağında müdafiə etdi, sonra tabe oldu.

1806 — Bakı, Dərbənd, Quba

1805-də Sisianovun donanması Bakıya enməsi uğursuz oldu — Hüseynqulu xana Qacar və Şixali xandan (Quba) yardım gəldi. Fevral 1806-da Sisianov Bakı qalasının açarlarını alarkən İbrahim bəy tərəfindən öldürüldü. İyun 1806 — Dərbənd; 3 oktyabr 1806 — Bakı xanlığı ləğv; oktyabr sonu 1806 — Quba, əyalət şurası (1810-a qədər).

1806–1810 üsyanlar və 1807 Gümrü

1806 — İbrahimxəlil xan Xankəndidə Lisaneviçin əmri ilə öldürüldü; 1806 oktyabr — Səlim xan Şəkidə üsyan etdi, məğlub; 1810 — Şixali xan Gilgilçay yaxınlığında qalib gəldi, lakin oktyabr 1810-da üsyan yatıldı. 1807 Gümrü — Osmanlı-Rusiya müharibəsində osmanlılar məğlub. 1808–1809 — ruslar Üçkilsə və Naxçıvanı tutdu, İrəvanı ikinci dəfə mühasirə etdilər, uğursuz qaldılar; 1809 Qarababada Abbas Mirzə qalib gəldi; Gudoviç istefa verdi.

1812–1813 — Aslandüz, Lənkəran, Gülüstan

Sultanbud (1812) qacarların qələbəsi; oktyabr 1812 Aslandüz — rus qələbəsi; 21 dekabr 1812 Lənkəran qalası mühasirəsi; 1 yanvar 1813 Lənkəran tutuldu — Sadiq xan şəhid. 12 oktyabr 1813 Gülüstan sülhü: Qacarlar Gəncə, Qarabağ, Şəki, Şamaxı, Quba, Bakı, Dərbənd, Lənkəran (Talış), Şərqi Gürcüstan və Dağıstanın Rusiyaya keçməsini tanıdı; İrəvan və Naxçıvan Qacarlarda qaldı; Xəzərdə yalnız Rusiya hərbi donanması; rus tacirlərinə daxili rüsumdan azadlıq; Separat akt — sərhəd məsələlərinin yenidən baxılması hüququ.

Döyüşlər cədvəli

Tipik səhvlər

• 1805 Kürəkçay: Qarabağ 14 may, Şəki 21 may — fərqli tarixlər!
• 1806 Sisianov Bakıda öldürüldü — 1804 Gəncə deyil!
• 1807 Gümrü — Osmanlı-Rusiya; I Qacar müharibəsinin döyüşü deyil!
• 1808–1809 İrəvan mühasirəsi uğursuz — 1827 uğurlu!
• Gülüstan (1813) — İrəvan/Naxçıvan Qacarlarda qaldı.

DİM qeydləri

• Müharibə 1804 iyul başladı; Abbas Mirzə vs Sisianov.
• 1805: Kürəkçay (14/21 may), Şamaxı (dekabr).
• 1806: Sisianov öldürüldü; Bakı, Dərbənd, Quba işğalı.
• 1812–1813: Aslandüz, Lənkəran → 12 oktyabr 1813 Gülüstan.
• Gülüstan — bütün Şimali xanlıqlar (İrəvan/Naxçıvan istisna) Rusiyada.