II Rusiya-Qacarlar müharibəsi

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 135–137 / §53

II Rusiya-Qacarlar müharibəsi (1826–1828) Gülüstan sülhündən sonra başladı. İngiltərə qacarları yeni müharibəyə təhrik edirdi; 1814 Tehran müqaviləsi İngiltərənin qacarlara hərbi-maliyyə yardımı və Gülüstan şərtlərinin yenidən baxılması öhdəliyini bəyan etdi. 1817-də Aleksey Yermolov qacar sarayına missiya göndərildi — İran müharibəyə hazırlaşırdı. 1826 iyulda Abbas Mirzənin qoşunları Şimali Azərbaycana hücum etdi.

1826 — ilkin uğurlar və geri çəkilmə

Qacarlar əvvəlcə uğur qazandılar: Uğurlu xan (Cavad xanın oğlu) Gəncəni azad etdi; Lənkəran, Şamaxı, Şəki azad olundu; İrəvanlı Həsən xan Pəmbək və Şorayeli azad etdi. Abbas Mirzə Şuşanı 48 gün mühasirə etdi, lakin tuta bilmədi; Bakı, Quba, Dərbənd tutulmadı. Sentyabr 1826 Şəmkir — rus qələbəsi; 1826 Gəncə döyüşü — qacarlar məğlub, şimali Azərbaycandan çıxdılar. Yermolovun yerinə İvan Paskeviç gəldi.

1827–1828 — İrəvanın tutulması və Türkmənçay

1827: Yaz — Naxçıvan tutuldu, Abbasabad mühasirəsi; iyul Cavanbulaq — rus qələbəsi; avqust — Abbasabad; 20 sentyabr Sərdarabad — rus qələbəsi; 1 oktyabr 1827 — İrəvan qalası tutuldu, Həsən xan Qacar şəhid. Paskeviç «İrəvanski» adını aldı. Payız 1827 — Maku, Xoy, Marağa, Təbriz; 1828 — Urmiya, Ərdəbil.

10 fevral 1828 Türkmənçay sülhü: 16 maddə; Qacarlar Cənubi Qafqaz və Şimali Azərbaycan iddialarından imtina etdi; İrəvan və Naxçıvan xanlıqları Rusiyaya keçdi; Xəzər Rusiyanın daxili dənizi; 20 milyon rubl kontribusiya; XV-ci maddə — əhalinin Qacarlardan Cənubi Qafqaza köçürülməsi hüququ. 21 mart 1828 — İrəvan və Naxçıvan xanlıqları ləğv, erməni vilayəti yaradıldı (1828–1840).

1828–1829 Rusiya-Osmanlı müharibəsi — 1829 Ədirnə sülhü: Osmanlı Cənubi Qafqazdakı rus işğalını tanıdı; təxminən 90 000 erməni Osmanlı torpaqlarından Şimali Azərbaycana köçürüldü.

İrəvan qalasının mühasirələri

• 1804 — Uğursuz
• 1808 — Uğursuz
• 1827 — Uğurlu

II müharibə döyüşləri

Tipik səhvlər

• Türkmənçay — 10 fevral 1828; erməni vilayəti 21 mart 1828!
• XV-ci maddə — ermənilərin köçürülməsi; 1829 Ədirnə — osmanlı erməniləri.
• 1826 Gəncə — II müharibənin həlledici döyüşü; 1804 Gəncə — işğal!
• 1827 İrəvan — III mühasirə uğurlu; 1804/1808 — uğursuz!
• Gülüstanda İrəvan Qacarlarda qaldı; Türkmənçayda keçdi.

DİM qeydləri

• 1826 iyul — müharibənin başlanğıcı; Abbas Mirzə.
• 1826: Şəmkir, Gəncə; 1827: Cavanbulaq, Sərdarabad, İrəvan.
• 10 fevral 1828 Türkmənçay — XV-ci maddə vacibdir.
• 21 mart 1828 — erməni vilayəti.
• 1829 Ədirnə — osmanlı ermənilərinin köçürülməsi.