Rusiyanın Şimali Azərbaycanda müstəmləkə rejimi yaratması

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 138–141 / §54

Rusiya Şimali Azərbaycanda komendant idarə üsulu — hərbi-feodal, müstəmləkə xarakterli idarəetmə — qurdu. Xanlıqlar ardıcıl ləğv olundu: 1804 Gəncə, 1805–1806 Dərbənd, Bakı, 1810 Quba. Qarabağ, Şəki, Şamaxı müvəqqəti daxili idarəetmə saxlasalar da, xanlar formal qüvvədə idi. 1819 Şəki (İsmayıl xan zəhərləndi), 1820 Şamaxı, 1822 Qarabağ, 1826 Lənkəran, 1828 mart Naxçıvan və İrəvan ləğv edildi; erməni vilayəti (1828–1840) yaradıldı.

Komendant idarəetməsi

Cənubi Qafqazın baş hakimi qubernator-generala bərabər geniş səlahiyyətlərə malik idi. Komendantlar rus zabitləri idi; iqtisadiyyat, məhkəmə və vergi toplanması onların nəzarətində həyata keçirilirdi. Naib və kəndxuda yerli bəy/ağalar vasitəsilə idarəetmə aparırdı. Müsəlman əyalətləri rəisliyi (Şuşa) Qarabağ, Şəki, Şirvan, Lənkəranı; Hərbi dairə rəisliyi (Dərbənd) Bakı və Qubanı idarə edirdi. Şəriət məhkəmələri yalnız kəbin-talaq və vərəsəlikdə qaldı; səhra məhkəmələri mülki işlərə də baxırdı; rus dili problemi yaranmışdı.

Köçürmə siyasəti

Rusiya erməniləri, almanları və rusları Şimali Azərbaycana köçürürdü. 1805-də 105 erməni ailəsi Yelizavetpola yerləşdirildi; Türkmənçay XV maddəsi ilə İrandan 40 000 erməni gətirildi; 1829 Ədirnə müqaviləsi ilə 84 000 erməni Osmanlıdan köçürüldü. Ermənilərə münbit torpaq və vergi azadlığı verildi. 1817–1818-də alman koloniyaları yaradıldı: Yelenendorf (Göygöl), Annenfeld (Şəmkir). 1830-da rus «bidətçi» kəndliləri Qarabağ, Şirvan, Lənkərana köçürüldü.

İqtisadi və torpaq siyasəti

Şimali Azərbaycan Rusiya üçün xammal bazası və rus sənaye malları bazarınadır. İxrac olunan məhsullar arasında ipək, pambıq, qızılboya, çəltik, yun, ağ neft, zəfəran var idi. 1827-də Xanabad manufakturası (Nuxa) açıldı; 1836-da ipəkçilik cəmiyyəti yaradıldı; 1829-da Salyan balıq xəzinə qəyyumluğu təsis olundu; iltizam sistemi — balıq, duz, neft, alun — tətbiq edildi.

Torpaq formaları: dövlət (xəzinə), tiyul, vəqf, mülk və mülki-xalisə. Malçəhət və bəhrə artırıldı; muselmanlar xristianlardan çox vergi verirdi. XIX əsr ortalarında əhali 1 milyona çatdı.

Dini siyasət

1829-da şeyxülislam (şiə) və müfti (sunni) vəzifələri təsis olundu. 1836-da Albaniya katolikosluğu ləğv edildi, sənədlər pravoslav kilsəsinə verildi.

Xanlıqların ləğvi

Tipik səhvlər

• Komendant idarə ≠ 1840 quberniya — fərqli sistemlər!
• 1828 erməni vilayəti — İrəvan+Naxçıvan; 1840-da ləğv.
• Türkmənçay XV (40 000) vs Ədirnə (84 000) — fərqli mənbələr!
• 1836 — Albaniya katolikosluğu ləğv; 1829 — şeyxülislam/müfti.
• Xanlıqların ləğv illəri fərqlidir — cədvələ bax!

DİM qeydləri

• Komendant idarə — hərbi-feodal, müstəmləkə rejimi.
• Köçürmə: ermənilər, almanlar (Yelenendorf, Annenfeld), ruslar.
• Torpaq: dövlət, tiyul, vəqf, mülk.
• 1829 şeyxülislam/müfti; 1836 Albaniya katolikosluğu.
• Xanlıqlar 1804–1828 ardıcıl ləğv olundu.