Müstəmləkəçilik əleyhinə üsyanlar

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 142–143 / §55

1830-cu illərdə Şimali Azərbaycanda komendant idarəetməsinə, vergi artımına, yerli zadəganların hüquqlarının məhdudlaşdırılmasına, ruslaşdırma-xristianlaşdırma siyasətinə və köçürmə siyasətinə qarşı üsyanlar baş verdi.

1830 Cər-Balakən: Rusiya camaatın daxili müstəqilliyini ləğv etmək və borcları ödəmək istəyirdi. Daxili muxtarlıq ləğv olundu, Müvəqqəti idarə yaradıldı. Şamil və Həmzət bəy kömək etsə də, üsyan yatıldı.

1831 Lənkəran: 1826-da xanlıq ləğv edilmiş, Mir Həsən xan Qacarlara getmişdi. Əhali onu geri çağırdı; 1831 üsyanı amansız yatıldı, Mir Həsən Cənubi Azərbaycana qaçdı.

1837 Quba: Komendant idarəetməsi ən sərt Qubada idi. Varşavada xidmət üçün atlı alay yaratma xəbəri «son damla» oldu. Hacı Məhəmməd rəhbərliyində Hərbi Şura; Şamilin məktubu; Quba mühasirəsi uğursuz — gecikmə. Yenidənqüvvələrlə yatıldı; iştirakçılar Sibirə sürüldü, Hacı Məhəmməd asıldı.

1838 Şəki: Ağır vergilər və rəsmi özbaşınalığına görə Maşadi Məhəmməd rəhbərliyində üsyan — qüvvələr bərabər deyildi, uğursuz.

Üsyanlar cədvəli

Üsyanların səbəbləri

Məğlubiyyət səbəbləri

Təşkilatsızlıq, zəif silahlanma, vahid komandanlıq olmaması, qüvvə üstünlüyü, məhəlli xarakter, gecikmələr.

Tipik səhvlər

• 1830 Cər-Balakən ≠ 1803 Andlı öhdəlik — fərqli hadisələr!
• 1837 Quba — Hacı Məhəmməd; 1838 Şəki — Maşadi Məhəmməd.
• 1831 Lənkəran — Mir Həsən xan; xanlıq 1826-da ləğv olunub.
• Üsyanlar 1830-cu illərdə — 1840 islahatından əvvəl.
• Məğlubiyyət: təşkilatsızlıq + hərbi üstünlük.

DİM qeydləri

• 1830 Cər-Balakən, 1831 Lənkəran, 1837 Quba, 1838 Şəki.
• Səbəblər: komendant idarə, vergi, zadəgan, ruslaşdırma, köçürmə.
• 1837 Quba — Varşava alayı «son damla».
• Üsyanlar 1840 islahatına zəmin yaratdı.
• Rəhbərlər: Həmzət bəy, Mir Həsən, Hacı Məhəmməd, Maşadi Məhəmməd.