Rusiyanın müstəmləkə rejimini möhkəmləndirməsi

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 143–145 / §56

1830-cu illər üsyanları, gəlir itkisi və komendant sisteminin səmərəsizliyi islahata səbəb oldu. I Nikolay (1825–1855) 1840-cı il 10 aprel inzibati və məhkəmə islahatını təsdiq etdi: komendant idarə ləğv olundu, imperiya üsulu quberniya-qəza-sahə/nahiyə tətbiq edildi.

1840 inzibati və məhkəmə islahatı

Cənubi Qafqaz iki hissəyə bölündü. Xəzər vilayəti (mərkəz Şamaxı) Quba, Şamaxı, Şəki, Bakı, Lənkəran, Qarabağ, Dərbənd qəzalarını əhatə edirdi. Gürcüstan-İmeretiya quberniyası (Tiflis) İrəvan, Yelizavetpol, Naxçıvan, Cər-Balakən dairəsini idarə edirdi. Erməni vilayəti ləğv olundu; bəy/ağalar idarəetmədən çıxarıldı — rus xristian məmurlar təyin olundu.

Məhkəmə islahatı ilə vilayət, dairə və qaza məhkəmələri yaradıldı; şəriət yalnız kəbin-talaq və vərəsəlikdə qaldı; sənədlər rus dilində yazılmalı idi — bu, əhalinin narazılığına səbəb oldu.

1844 Qafqaz canişinliyi

Dağlılarla müharibə fonunda 1844-də Qafqaz canişinliyi yaradıldı; Mixail Vorontsov birinci canişin oldu — geniş hərbi-mülki səlahiyyətlər. Cənubi Qafqaz baş idarəsi ləğv edildi.

1846–1868 quberniya sistemi

1846 14 dekabr Xəzər vilayəti və Gürcüstan-İmeretiya ləğv olundu; 4 quberniya yaradıldı: Tiflis, Kutais, Şamaxı, Dərbənd. 1849-da İrəvan quberniyası; 1859-da Şamaxı mərkəzi Bakıya köçürülüb Bakı quberniyası yaradıldı; 1860-da Dərbənd ləğv, Quba Bakıya birləşdirildi; 1868-də Yelizavetpol quberniyası təsis olundu.

Torpaq islahatları

1846-cı il 6 dekabr reskripti (Vorontsov layihəsi) tiyul və mülk birləşdirildi; bəy/ağalara tam irsi mülkiyyət verildi; polis və idarə-məhkəmə hüquqları tanındı; bütün kəndlilər «mülkədar tabelisi» adlandırıldı.

1847 Kəndli Əsasnamələri torpağı hər 15 yaşdan yuxarı kişiyə 5 desyatina verirdi; vergi — malcəhət 1/10, digər məhsul 1/3, öz alətlə 1/5; biyar 18 gün, iməclik 2 gün; köç hüququ verildi, lakin kəndlilər bəyin tabeliyində qaldılar.

Quberniyalar

Tipik səhvlər

• 1840 10 aprel — komendant idarə ləğv; Xəzər vilayəti yaradıldı!
• 1844 canişinlik ≠ 1846 quberniya — ardıcıl addımlar.
• 1859 — Şamaxı → Bakı quberniyası; 1846-da Şamaxı quberniyası yaradılıb.
• 1846 reskript (6 dekabr) + 1847 Kəndli Əsasnamələri — bir-birini tamamlayır.
• 1840 islahatı uğursuz sayıldı — bəy/ağalar geri qaytarıldı (1842).

DİM qeydləri

• 1840 10 aprel — inzibati + məhkəmə islahatı.
• Xəzər vilayəti (Şamaxı) + Gürcüstan-İmeretiya (Tiflis).
• 1844 — Qafqaz canişinliyi, Vorontsov.
• 1846 — 4 quberniya; 1846 reskript + 1847 Kəndli Əsasnamələri.
• 1859 Bakı quberniyası, 1868 Yelizavetpol quberniyası.