Burjua islahatları

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 146–149 / §57

XIX əsrin II yarısında Şimali Azərbaycanda kapitalist münasibətlər inkişaf etdi. 1853–1856 Krım müharibəsi Rusiyanın texniki geriliyini göstərdi. II Aleksandr (1855–1881) mərkəzi Rusiyada 1861 kəndli islahatı keçirdi; Şimali Azərbaycanda gecikmə səbəbləri: kəskin sinfi ziddiyyət yox idi, iqtisadi şərait «hazır deyil», yerli feodallar ittifaqçı idi.

1864 — Balaxanı neft yataqlarında məcburi əməyin ləğvi. 1865 Kənd cəmiyyətlərinin ictimai idarəsi haqqında Əsasnamə: bəyin polis və məhkəmə hüquqları ləğv; vahid Kənd İdarəsi seçildi; torpaq bəyin mülkiyyətində qaldı, vergi miqdarı dəyişmədi.

1870 Kəndli Əsasnaməsi: yalnız sahibkar kəndlilərə (ümumi kəndliyin ~1/5-i) şamil olundu. Torpaq daimi istifadəyə verildi; 5 desyatinadan artıq bəyə qaytarıldı; alqı-satqı imkanı; biyar ləğv, pul ödənişi; şəxsi azadlıq — lakin torpaq ala bilməyənlər müvəqqəti mükəlləfiyyətli (1870–1912). Dövlət kəndlilərinə şamil olunmadı.

1866 Məhkəmə islahatı: siniflər qanun qarşısında bərabərliyi, açıq məhkəmə, müstəqil hakim, iddia/müdafiə prinsipi; ümumi məhkəmələr. Cənubi Qafqazda andlı iclasçılar məhkəməsi yaradılmadı; hakimlər canişin tərəfindən təyin, rus dilində — müstəmləkə xarakter.

1878 Şəhər islahatı: Kapitalist inkişaf, şəhər əhalisinin artması. 1878 «Şəhər özünüidarəsi haqqında» Əsasnamə ilk dəfə Bakıda — Bakı şəhər duması, Şəhər İdarəsi, şəhər qlavı (rus olmalı), rus dilində iş. Seçki hüququ: 25 yaşdan yuxarı, əmlaklı kişilər. 1890-cı illərdə tam özünüidarə: Yelizavetpol, Şuşa; məhdud: Lənkəran, Nuxa, Quba, Şamaxı.

Burjua islahatları xülasəsi

• 1864 — Balaxanı məcburi əmək ləğvi
• 1865 — Kənd cəmiyyətləri idarəsi
• 1866 — Məhkəmə islahatı
• 1870 — Kəndli Əsasnaməsi
• 1878 — Bakı şəhər duması

Tipik səhvlər

• 1870 yalnız sahibkar kəndlilərə; 1861 Rusiya ≠ 1870 Azərbaycan!
• Müvəqqəti mükəlləfiyyətli — 1912-yə qədər; Rusiyada 1881 bitdi.
• 1866 məhkəmə — andlı iclas yoxdur (Cənubi Qafqazda)!
• 1878 Bakı duması — əmlak senzi, 50% xristian kvotası.
• 1865 bəyin polis hüququ ləğv; 1870 feodal asılılıq ləğv.

DİM qeydləri

• 1865 kənd cəmiyyətləri, 1870 kəndli Əsasnaməsi.
• 1866 məhkəmə, 1878 Bakı duması.
• 1870 — sahibkar kəndlilərə; dövlət kəndliləri kənar.
• Müvəqqəti mükəlləfiyyətli (1870–1912).
• İslahatlar müstəmləkə + burjua xarakter daşıyır.