Azərbaycanın Şimali-qərb camaatı, sultanlıqlar, məlikliklər

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 122 / §48

Azərbaycanın Şimali-qərb regionunda xanlıqlarla yanaşı camaatlıqlar, sultanlıqlar və məlikliklər də mövcud idi. Bu kiçik feodal dövlətlər xanlıqlardan fərqli olaraq daha məhdud ərazidə, tayfa və ya ailə əsaslı idarəetmə formalaşdırmışdı. Onlar xanlıqlar dövründə də müstəqil və ya yarımüstəqil status saxladılar — xanlıqlar parçalandıqca bu kiçik vahidlər öz mövqelərini qorumağa çalışdırdılar.

Cər-Balakən camaatlığı Şimali Azərbaycanda, Cənub-Şərqi Gürcüstanla sərhəddə yerləşirdi. Camaatlıqlar xanlıqdan fərqli olaraq «camaat» (icma) əsaslı idarəetmə forması idi. Cər-Balakən ərazisi Car, Balakən, Katex, Tala, Muxax, Ceniki kəndlərini əhatə edirdi. Burada idarəetmə Xalq yığıncağı vasitəsilə həyata keçirilirdi — əhali öz lokal liderlərini seçirdi və daxili məsələlərdə müəyyən müstəqillik saxlayırdı. Camaatlılıq demokratik element daşıyan feodal idarəetmə forması idi.

Şimali-qərbdə bir neçə sultanlıq mövcud idi. İlisu sultanlığı dağlıq ərazidə yerləşirdi. Borçalı sultanlığı Qazax regionunda idi — 1795-ci ildə Şəki xanlığına tabe edildi. Şəmşəddil sultanlığı Şimali-qərbdə, Ərəş sultanlığı sərhəd ərazilərində mövcud idi. Qazax sultanlığı Qazax regionunun sultanlığı idi. Qəbələ sultanlığı Şimali Azərbaycanda yerləşirdi. Sultanlıqlar xanlıqdan kiçik idarəetmə vahidləri idi; sultan titulu feodal liderə verilirdi.

Xəmsə məliklikləri («xəmsə» — beş) Qarabağ regionunda mövcud olan beş məlikliyi əhatə edirdi. Bunlar Varanda, Xaçin, Dizaq, Çiləbörd və Talış məliklikləridir. Məlikliklər Qarabağ xanlığı daxilində yarımüstəqil statusa malik idi — xan onları tabe saxlayırdı, lakin daxili idarəetmə məliklərin əlində qalırdı. Xəmsə məlikliklərinin etnik tərkibi müxtəlif idi — regionda azərbaycanlılarla yanaşı digər etnik qruplar da yaşayırdı; bu, Qarabağın mürəkkəb demoqrafik strukturunu göstərir.

Bu idarəetmə formalarının müqayisəsi DİM imtahanında vacibdir: xanlıq geniş ərazidə xan başçılıq edir; camaatlılıq icma əsaslıdır; sultanlıq kiçik feodal dövlətdir; məliklik isə yarımüstəqil feodal vahiddir.

Cər-Balakən camaatlığı XVIII əsrin əvvəlində də fəaliyyət göstərmişdi — 1707 və 1711-ci illərdə Cər-Balakən üsyanı (Hacı Davud rəhbərliyində) Səfəvi idarəetməsinə qarşı aparılmışdı. Xanlıqlar dövründə camaatlılıq öz statusunu qorudu. Borçalı sultanlığının 1795-ci ildə Şəkiyə tabe edilməsi xanlıqlar arası təsir dairəsinin dəyişməsini göstərir. Xəmsə məlikliklərinin etnik tərkibi müxtəlif idi — regionda azərbaycanlılarla yanaşı digər etnik qruplar da yaşayırdı; bu, Qarabağın mürəkkəb demoqrafik strukturunu və xanlıq-məliklik münasibətlərini izah edir. Cər-Balakən ərazisi Car, Balakən, Katex, Tala, Muxax, Ceniki kəndlərindən ibarət idi — Xalq yığıncağı idarəetmənin əsas forması idi. Sultanlıqlar xanlıqdan kiçik, lakin müstəqil idarəetmə hüququna malik vahidlər idi.

Cər-Balakən camaatlığı Şimali-qərbdə, Gürcüstan sərhədi yaxınlığında yerləşirdi. Xalq yığıncağı idarəetmənin əsas forması idi — əhali lokal liderlərini seçirdi. İlisu, Borçalı, Şəmşəddil, Ərəş, Qazax, Qəbələ sultanlıqları xanlıqdan kiçik feodal dövlətlər idi. 1795-ci ildə Borçalı Şəki xanlığına tabe edildi. Xəmsə məliklikləri (Varanda, Xaçın, Dizaq, Çiləbörd, Talış) Qarabağ xanlığı daxilində yarımüstəqil statusa malik idi — «xəmsə» sözü «beş» deməkdir. Bu idarəetmə formalarının fərqini bilmək DİM imtahanında vacibdir: camaatlılıq ≠ xanlıq ≠ sultanlıq ≠ məliklik. Cər-Balakən XVIII əsrin əvvəlində də fəaliyyət göstərmişdi — 1707 və 1711-ci illərdə Cər-Balakən üsyanı (Hacı Davud) Səfəvi idarəetməsinə qarşı aparılmışdı. Sultanlıqlar (İlisu, Borçalı, Şəmşəddil, Ərəş, Qazax, Qəbələ) dağlıq və sərhəd ərazilərində yerləşirdi. Xəmsə məliklikləri Qarabağda yarımüstəqil feodal vahidlər idi.

Müqayisə

Tipik səhvlər

• Camaatlılıq ≠ xanlıq — fərqli idarəetmə formasıdır; Xalq yığıncağı xarakterikdir.
• Xəmsə = beş məliklik: Varanda, Xaçın, Dizaq, Çiləbörd, Talış.
• Cər-Balakən: Car, Balakən, Katex, Tala, Muxax, Ceniki — 6 kənd.
• Sultanlıqlar: İlisu, Borçalı, Şəmşəddil, Ərəş, Qazax, Qəbələ — hamısı Şimali-qərbdə.
• 1795 — Borçalı Şəkiyə tabe edildi.

DİM qeydləri

• Cər-Balakən camaatlığı — Xalq yığıncağı; Car, Balakən, Katex, Tala, Muxax, Ceniki.
• Sultanlıqlar: İlisu, Borçalı, Şəmşəddil, Ərəş (1795→Şəki), Qazax, Qəbələ.
• Xəmsə məliklikləri — beş məliklik (Qarabağda); etnik tərkib müxtəlif.
• İdarəetmə formaları: xanlıq > sultanlıq > məliklik > camaatlılıq (ərazi üzrə).