Bağlayıcı

Danışarkən və ya yazarkən fikirlərimizi əlaqələndirmək üçün körpü sözlərdən istifadə edirik. Məsələn, gündəlik həyatda «dəftər və qələm», yaxud «çox çalışdı, amma çatdırmadı» deyirik.

Buradakı və ilə amma sözləri təkbaşına heç bir əşya, əlamət və ya hərəkət bildirmir. Onların əsas işi sözlər və cümlələr arasında qrammatik əlaqə qurmaqdır.

Bağlayıcının cümlədəki rolu

Bağlayıcı köməkçi nitq hissəsidir:

• Həmcins üzvləri bir-birinə bağlayır: Murad və Toğrul yarışda qalib gəldilər.
• Mürəkkəb cümlənin tərəflərini birləşdirir: Zəng vuruldu, lakin heç kim otaqdan çıxmadı.
• Müstəqil cümlələri, abzasları və bütöv mətn hissələrini əlaqələndirir.

Sintaktik vəzifəsinə görə (sadə desək, cümlədə gördüyü işə görə) bağlayıcılar iki yerə ayrılır:

1. Tabesizlik bağlayıcıları
2. Tabelilik bağlayıcıları

Əsas fərq: Tabesizlik bağlayıcıları bərabərhüquqlu tərəfləri (həmcins üzvləri və tabesiz mürəkkəb cümlənin tərəflərini) bağlayır. Tabelilik bağlayıcıları isə biri əsas, digəri asılı olan tərəfləri (yalnız tabeli mürəkkəb cümlənin tərəflərini) əlaqələndirir.

---

Tabesizlik bağlayıcıları bildirdikləri mənaya görə altı qrupa bölünür:

1. Birləşdirmə bağlayıcıları

• Bağlayıcılar: və, ilə (-la²)
• Nümunələr: Aygün və Səidə kitabxanaya getdilər. Qapının açılması ilə bağlanması bir oldu.
• Vacib qayda: İlə bağlayıcısı yalnız bəzi həmcins üzvləri bağlaya bilir. Həmcins xəbərlər və tabesiz mürəkkəb cümlələr arasında işlənmir.
• Və bağlayıcısı ilə bağlayıcısını həmişə əvəz edə bilir.
• Lakin və bağlayıcısı mürəkkəb cümləni, həmcins feilləri və bəzi təyinləri bağladıqda ilə onu əvəz edə bilmir.

2. Qarşılaşdırma bağlayıcıları

• Bağlayıcılar: amma, ancaq, lakin, halbuki, isə, fəqət
• Nümunələr: Mən ona zəng etdim, amma cavab vermədi. Biz tələsirdik, o isə sakitcə oturmuşdu.

3. Bölüşdürmə bağlayıcıları

İş və ya hadisələrin növbə ilə baş verdiyini, yaxud sadalanan seçimlərdən birinin mümkünlüyünü göstərir.

• Bu qrupa daxil olan bağlayıcılar: ya, ya da, ya da ki, və ya, və yaxud, yaxud da, gah, gah da, gah da ki, istər, istərsə də
• Nümunələr: Gah yağış səpələyir, gah da gün çıxır. İstər indi hazırlaş, istər imtahan günü.

4. İştirak bağlayıcıları

Cümlədəki fikrə, işə və ya əşyaya başqa bir tərəfin də şərik olduğunu, əlavə edildiyini bildirir.

• Bu qrupa daxil olan bağlayıcılar: həm, həm də, həm də ki, o cümlədən, o sıradan, nəinki, hətta, habelə, həmçinin, -da²
• Nümunələr: Sərgidə rəsmlər də nümayiş olunurdu. Tədbirə bütün kollektiv, hətta qonaqlar da qatılmışdı.

5. İnkarlıq bağlayıcıları

• Bağlayıcılar: nə, nə də, nə də ki
• Nümunə: Nə dincəlir, nə də işləməyə imkan verir.
• Xüsusiyyəti: Feilləri bağlayanda -ma² inkar şəkilçisini, digər sözləri bağlayanda deyil, yox sözlərini əvəz edir.
• Diqqət: İnkarlıq bağlayıcısı işlənən cümlələrdə xəbər adətən təsdiqdə olur.

6. Aydınlaşdırma bağlayıcıları

• Bağlayıcılar: yəni, məsələn
• Nümunələr: Bizə, yəni qalib komandaya hədiyyələr təqdim edildi. Görüşdə bir neçə müəllim, məsələn: Əli müəllim və Samirə xanım çıxış etdi.

---

Tabelilik bağlayıcıları tabeli mürəkkəb cümlənin tərəflərini birləşdirir və dörd məna növünə ayrılır:

---

İlə köməkçi sözü həm qoşma, həm də bağlayıcı kimi işlənir. Onları fərqləndirmək üçün bu iki qaydanı yoxla:

1. Əvəzetmə üsulu: İlə sözünü və bağlayıcısı və ya vergüllə əvəz edə bilirsənsə, bağlayıcıdır:
   • Rauf ilə Nicat gəldi → Rauf və Nicat gəldi (bağlayıcıdır).
2. Sual vermə üsulu: İlə qoşulduğu sözlə birlikdə vahid suala cavab verirsə və bir cümlə üzvü olursa, qoşmadır:
   • Rauf ilə (kim ilə?) getdim (qoşmadır). Bağlayıcı olduqda isə sözlər ayrı-ayrı cümlə üzvü olur.

---

Bağlayıcılar quruluş baxımından iki əsas növə bölünür:

• Sadə bağlayıcılar: Ayrılmayan tək bir sözdən (kökdən) təşkil olunur: amma, yəni, məsələn, ilə, əgər, hərçənd, məgər və s.
• Mürəkkəb bağlayıcılar: İki və ya üç müxtəlif sözün birləşməsindən yaranır və bitişik yazılır: hərgah, halbuki, habelə.
• Tərkibi bağlayıcılar: Ayrı yazılan müstəqil hissələrdən təşkil olunur: yəni ki, belə ki, həm də.

---

Cümlədə bağlayıcı işlənərkən durğu işarələrinə diqqət yetir:

1. Vergülsüz işlənənlər: Və, ilə bağlayıcılarında heç vaxt vergül qoyulmur.
2. Özündən əvvəl vergül qoyulanlar: Tək işlənən amma, ancaq, lakin, hətta, fəqət, halbuki, ona görə ki, ondan ötrü ki, həmçinin, habelə, o cümlədən, məsələn, yəni bağlayıcılarından əvvəl vergül yazılır:
   • Kömək etmək istəyirdim, amma vaxtım çatmadı.
   • O, dərslərini oxumurdu, ona görə ki, çox yorulmuşdu.
3. Özündən sonra vergül qoyulanlar: Ki, belə ki bağlayıcılarından sonra vergül qoyulur:
   • Hamı bilirdi ki, bu iş asan olmayacaq.
4. Təkrarlanan «da, də» bağlayıcısı: Təkrarlanan da (də) bağlayıcısından sonra (sonuncusu istisna olmaqla) vergül qoyulur:
   • Leyla da, Nərmin də yarışa qatıldı.
   • Tək işlənən da (də) bağlayıcısında isə nə əvvəl, nə də sonra vergül qoyulmur.
5. Digər təkrarlanan bağlayıcılar: Gah, həm, nə, ya, istər bağlayıcılarında birincidən başqa yerdə qalan bütün təkrar hissələrdən əvvəl vergül qoyulur:
   • Gah yağış yağırdı, gah da gün çıxırdı.
   • Nə özü gəlir, nə də xəbər göndərir.

---

1. «Da, də» bağlayıcısı və yerlik hal şəkilçisi (-da²)

• Bağlayıcı olduqda: Sözdən ayrı yazılır, vurğu qəbul etmir və cümlədən çıxardıqda məna pozulmur (Murad da bu xəbəri eşitdi).
• Yerlik hal şəkilçisi olduqda: Sözə bitişik yazılır, vurğu qəbul edir və sualın tərkibində (kimdə? nədə? harada?) işlənir (Muradda maraqlı kitab var).

2. «Ki» bağlayıcısı, ədatı və leksik şəkilçi (-kı⁴)

• Leksik şəkilçi (-kı⁴): Dörd cür yazılır və bitişik olur. Zaman anlayışlı sözlərə qoşulub sifət (dünənki söhbət), yiyəlik hallı əvəzliklərə qoşulub isim (bizimki) düzəldir.
• Bağlayıcı (ki): Tabeli mürəkkəb cümlənin tərəflərini bağlayır, ayrı yazılır və özündən sonra vergül tələb edir (Gördüm ki, işlər qaydasındadır).
• Ədat (ki): Cümlədə fikri qüvvətləndirir, ayrı yazılır və özündən sonra vergül qoyulmur (Sən ki bunu yaxşı bilirsən).

---