Morfologiya — köməkçi nitq hissələri
Ədat
Bir cümlə iləSözlərin və cümlələrin məna təsirini qüvvətləndirən, ifadənin daha kəsərli və səlis səslənməsinə xidmət edən köməkçi nitq hissəsinə ədat deyilir.
Nə deməkdir
Gündəlik danışığımızda bəzən sadəcə «Bu gün hava istidir» demirik. Fikrimizi daha qabarıq çatdırmaq üçün «Bu gün hava lap istidir» və ya «Lap əla oldu!» deyirik.
Buradakı lap sözü təkbaşına əşya və ya hərəkət bildirmir. Həmin söz cümlədəki fikrin gücünü, təsirini birə-beş artırır.
Ədatın əsas xüsusiyyətləri
Ədat cümləyə müxtəlif məna çalarları qatan köməkçi nitq hissəsidir:
- Təsir gücünü artırır: Bütöv bir cümlənin və ya ayrıca bir sözün təsirini qüvvətləndirir.
- Məgər biz bu barədə danışmamışdıq? cümləsində məgər ədatı bütövlükdə cümlənin təsirini yüksəldir.
- Sən ki bunu bilirdin cümləsində isə ki ədatı bilavasitə sən sözünün mənasını gücləndirir.
- İfadəni səlisləşdirir: Danışığın daha axıcı və canlı olmasına şərait yaradır.
- Diqqəti cəlb edir: Dinləyicinin nəzərini cümlənin xüsusi vurğulanmaq istənən hissəsinə yönəldir.
Sınaq üsulu: Ədatı cümlədən çıxardıqda əsas məna itmir və ciddi dəyişiklik baş vermir. Sadəcə olaraq cümlənin əvvəlki emosional gücü bir qədər zəifləyir.
- Ən uca zirvəyə qalxdı → Uca zirvəyə qalxdı.
Ədatların mənaca növləri
Ədatlar cümlədə yaratdıqları məna çalarlarına görə yeddi qrupa ayrılır:
1. Qüvvətləndirici ədatlar
Söz və ya cümlənin təsir gücünü daha da artırır.
- Ədatlar: ən, lap, daha, axı, hətta, artıq, -ca², da, də, ha, düz, bir, ki, necə, nə, belə, olduqca
- Nümunələr:
- Lap donub qalmışam.
- Artıq bu təkliflə razılaşmaq mümkün deyil.
- Sən getsən belə, heç kim etiraz etməyəcək.
- Dərslərini vaxtında oxumalısan ha.
- Hətta o da bu sirri bilirdi.
- Düz qapının ağzında əyləşdi.
- Sən bir bura bax…
2. Dəqiqləşdirici ədatlar
Fikri daha konkret və dəqiq ifadə etməyə kömək edir.
- Ədatlar: elə, məhz, əsl
- Nümunələr:
- Elə mən də eyni fikirdəyəm.
- Əsl axtardığım kitab budur.
- Məhz Samir bu məsuliyyəti üzərinə götürə bilər.
3. Məhdudlaşdırıcı ədatlar
Fikrin əhatə dairəsini daraldır, yalnız müəyyən bir hissə ilə məhdudlaşdırır.
- Ədatlar: ancaq, təkcə, tək, bircə, yalnız, bir
- Nümunələr:
- Yarışdan yalnız bizim komanda xəbərdar idi.
- Ancaq sən bu çətinliyi həll edə bilərsən.
4. Sual ədatları
Cümlədə sual məzmunu formalaşdırır və ya mövcud sualı qüvvətləndirir.
- Ədatlar: bəs, məgər, bəyəm, yəni, -mı⁴, ki
- Nümunələr:
- Yəni sən bu xəbərə inanmırsan?
- Məgər belə haqsızlıq olar?
- Bəs biz nə vaxt yola düşürük?
- Bu məsələ çoxmu çətindir ki?
- Qeyd: Bəs və məgər ədatları yaxınmənalıdır (sinonimdir): Məgər (bəs) tapşırığı yazmamışdın?
5. Əmr ədatları
Feilin əmr şəklinə təsir edərək əmr, xahiş və nəsihət çalarını qüvvətləndirir.
- Ədatlar: di, qoy, bax, gəl, gör, görün, gəlin, gəlsənə, ha, -sana, -sənə, -sanız, -səniz
- Nümunələr:
- Gecikməyin ha!
- Bax, tapşırığı vaxtında bitirsin ha.
- Gəl bu işi birlikdə planlaşdıraq.
6. Arzu ədatları
İstək, arzu və dilək məzmununu ön plana çıxarır.
- Ədatlar: kaş, gərək, kaş ki, təki, barı, bircə
- Nümunələr:
- Təki sən qalib gələsən.
- Kaş ki bütün arzuların çin olaydı.
- Bircə imtahanlar uğurla başa çataydı.
7. Təsdiq və inkar ədatları
Verilən suala və ya fikrə müsbət (təsdiq) yaxud mənfi (inkar) münasibət bildirir.
- Ədatlar: hə, yox, bəli, xeyr, heç, əsla
- Nümunələr:
- Hə, sabah görüşərik.
- Heç belə hadisə eşitməmişdim.
Ədatlarla bağlı xüsusi məqamlar
-
«Ha» ədatının iki fərqli rolu:
- Feilin əmr şəklinə qoşulduqda əmr ədatı olur: Tələsin ha!
- Digər bütün hallarda isə qüvvətləndirici ədat kimi çıxış edir: Şagirddir ha. Getməlisən ha.
-
«Ki» sözünün vəzifələri:
- Cümlənin ortasında işləndikdə qüvvətləndirici ədat olur: Mən ki sənə xəbərdarlıq etmişdim.
- Sual cümlələrinin sonunda gəldikdə sual ədatı olur: Bizimlə getməyəcəksən ki?
- Mürəkkəb cümlənin budaq və baş cümlələrini bağladıqda isə bağlayıcı olur: Bildim ki, gecikəcəksən.
-
«Bəs» sözünün fərqləndirilməsi:
- Sual çaları yaratdıqda ədat olur: Bəs niyə susursan?
- «Kifayət» mənasında işləndikdə isə əsas nitq hissəsi (predikativ söz) sayılır və ədat olmur: Bəs qədər hazırlaşdıq. Bu qədər oxumağınız artıq bəsdir (kifayətdir).
Ədatların digər nitq hissələrindən fərqləndirilməsi
Bəzi ədatlar digər nitq hissələri ilə eyni cür yazılıb səslənə bilir (omonimlik təşkil edir). Sözün hansı nitq hissəsi olduğunu tapmaq üçün onun cümlədəki mənasına və vəzifəsinə diqqət yetir:
| Omonim sözlər | Nitq hissələri | Fərqləndirmə qaydası və nümunələr |
|---|---|---|
| Nə, ki, da, də, ancaq, hətta, yəni | Bağlayıcı və Ədat | Cümlələri və ya həmcins üzvləri birləşdirirsə bağlayıcıdır: Murad da yarışa qatıldı. Yalnız fikri gücləndirirsə ədatdır: Tez cavab ver da. Sual verirsə ədatdır: Yəni bunu anlamırsan? |
| -ca, tək | Qoşma və Ədat | İsmin hallarına qoşulub məzmun yaradırsa qoşmadır: Dənizcə dözüm lazımdır. Şirtək vuruşurdu. Məhdudlaşdırma və ya qüvvətləndirmə bildirirsə ədatdır: Bircə dəqiqə gözləyin. Tək sənin sözünə inanıram. |
| Düz, əsl, tək, artıq | Sifət və Ədat | Əlamət bildirib əşyanı təyin edirsə sifətdir: Düz yolla gedin. Əsl dost belə olar. Artıq ləvazimatları yığışdırın. Təsir gücünü artırırsa ədatdır: Düz arxamızda dayandı. Əsl mənim ürəyimcədir. Artıq bu söhbətə son qoyaq. |
| Bir, çox | Say və Ədat | Miqdar bildirib suala (neçə? nə qədər?) cavab verirsə saydır: Bir qələm götürdü. Çox şagird gəlmişdi. Təsir gücünü artırırsa ədatdır: Bir bu mənzərəyə bax! Çox gözəl çıxış etdi. |
| Necə, nə, elə, belə | Əvəzlik və Ədat | Suala cavab verib əsas nitq hissəsini əvəz edirsə əvəzlikdir: Bu tapşırığı necə həll etdin? Təsir gücünü yüksəldirsə ədatdır: Necə də səliqəli yazıb! |
| Bax, gəl, gör, qoy, gəlsənə | Feil və Ədat | Hərəkət bildirib suala cavab verirsə feildir: Kitabı rəfə qoy. Bizə tez gəl. Əmr çalarını gücləndirirsə ədatdır: Qoy fikrini tamamlasın. Gəl birlikdə məşq edək. |
| Təkcə, yalnız, tək, artıq | Zərf və Ədat | Hərəkətin tərzini və ya zamanını bildirirsə zərfdir: Evdə tək qalmışdı. Şəhərə yalnız qayıtdı. Məhdudlaşdırma bildirirsə ədatdır: Yalnız sən bu problemi həll edə bilərsən. Tək səni gözləyirik. |
Xüsusi fərqləndirmə halları:
-
«Bircə» sözünün təhlili:
- Cümlədə təkcə sözü ilə əvəz oluna bilirsə, bütövlükdə məhdudlaşdırıcı ədat sayılır: Bircə (təkcə) sənə güvənirəm.
- Əgər bir sözünün yerinə iki qoymaq mümkündürsə, bir say, -ca isə qüvvətləndirici ədat hesab edilir: Bircə (bir say, -ca ədat) dəftər aldım.
- Arzu və istək bildirən cümlələrdə arzu ədatı kimi işlənir: Bircə yay tətili tez başlayaydı.
-
«Gərək» sözünün təhlili:
- Yanına ki hissəciyi artırıldıqda mürəkkəb modal söz formalaşır: Gərək sabah gələsən (ədat) → Gərək ki, sabah gələcək (modal söz).
- Müstəqil suala cavab verməyən predikativ söz kimi işlənib cümlənin ismi xəbəri ola bilir: Bizə güclü iradə gərəkdir.
Ədatların yazılış qaydaları
Ədatların orfoqrafiyasında (düzgün yazılışında) iki əsas qaydanı yadda saxla:
-
Ayrı yazılan ədatlar: Ədatların böyük bir qismi sözlərdən tamamilə ayrı yazılır:
- ən gözəl, lap yaxşı, axı sən, daha çox, məhz bu gün, kaş gələydi
-
Bitişik yazılan ədatlar: Şəkilçiləşmiş ədatlar qoşulduğu sözə bitişik yazılır:
- Sual ədatı (-mı⁴): Gəldinmi? Gördünmü?
- Əmr ədatı (-sana²): Baxsana, dinləsənə.
- Qüvvətləndirici ədat (-ca²): Bircə addım qalmışdı.
Müstəsna orfoqrafiya qaydası: -mı⁴ sual ədatı -da, -də bağlayıcısından dərhal sonra gəldikdə ayrı yazılmalıdır:
- Sən də mi bizimlə gedirsən?
Yadda saxla
- Suala cavab vermir: Ədat köməkçi nitq hissəsi olduğu üçün leksik mənası yoxdur və ayrılıqda heç bir suala cavab vermir.
- Cümlə üzvü olmur: Ədat təkbaşına müstəqil cümlə üzvü vəzifəsində çıxış edə bilməz.
- Cümlədən çıxarma sınağı: Ədatı cümlədən çıxardıqda yalnız emosional təsir gücü zəifləyir, cümlənin qrammatik quruluşu və əsas mənası dağılmır.
- Şəkilçiləşmiş ədatlar: -mı⁴, -sana² və -ca² ədatları sözə bitişik yazılır, lakin -mı⁴ ədatı da/də bağlayıcısından sonra mütləq ayrı yazılır.
Tez-tez edilən səhvlər
Gəldin mi? şəklində sual ədatını sözdən ayrı yazmaq
Sual bildirən -mı⁴ ədatı sözə bitişik yazılır (Gəldinmi?).
Sən dəmi bunu bilirsən? şəklində da/də bağlayıcısına -mı⁴ ədatını bitişdirmək
-mı⁴ sual ədatı da, də bağlayıcısından sonra mütləq ayrı yazılır (Sən də mi bunu bilirsən?).
Ədatı cümlədən çıxararkən cümlənin mənasının tamamilə itdiyini düşünmək
Ədat çıxarıldıqda cümlə mənasını itirmir, sadəcə təsir gücü zəifləyir.
Dünənki söhbət birləşməsindəki -ki şəkilçisini ədat hesab etmək
Dörd cür yazılan -kı⁴ sifət düzəldən leksik şəkilçidir, ədat deyil.
Bu qədər yemək bəsdir cümləsindəki bəs sözünə ədat demək
«Kifayət» mənasında işlənən bəs sözü əsas nitq hissəsi (predikativ söz) sayılır.
İmtahanda necə soruşulur
DİM imtahanlarında ədat mövzusu üzrə əsasən cümlədəki köməkçi nitq hissələrinin müəyyən edilməsi və omonim sözlərin fərqləndirilməsi yoxlanılır:
- Köməkçi nitq hissələrinin növünü təyin etmə: «Görəsən, onu tapdılar?» tipli cümlələr təqdim olunur və şagirddən cümlədə işlənmiş sözlərin (məsələn, görəsən modal sözü ilə ədatların fərqi və ya sual çaları yaradan vasitələr) qrammatik xüsusiyyətlərini düzgün tapmaq tələb olunur.
- Omonim sözlərin vəzifələrinə görə uyğunluğu: «Cümlələrdə fərqləndirilmiş sözləri nəzərə alaraq, uyğunluğu müəyyən edin» tipli tapşırıqlarda eyni sözün (məsələn, ancaq, tək, ki, bir, da/də) fərqli cümlələrdə ədat, bağlayıcı, sifət, say və ya zərf kimi çıxış etməsi test edilir.
30 saniyəlik təkrar
Əsas vəzifəsi: Cümlələrin və sözlərin təsir qüvvəsini artırmaq və dinləyicinin diqqətini cəlb etməkdir.
Yeddi məna növü: Qüvvətləndirici, dəqiqləşdirici, məhdudlaşdırıcı, sual, əmr, arzu, təsdiq və inkar.
Ən mühüm fərq: Cümlədən çıxardıqda ümumi fikir pozulmur, yalnız ifadənin kəsəri və emosionallığı azalır.
Yazılış qaydası: Əksəriyyəti ayrı yazılır; yalnız -mı⁴, -sana² və -ca² sözlərə bitişik olur (da/də bağlayıcısından sonra isə -mı⁴ ayrı yazılır).
Mənbə: Novcept — DİM buraxılış proqramı üzrə hazırlanmış qayda mətni