Modal söz

Danışarkən tez-tez bəlkə, məncə, əlbəttə kimi sözlər işlədirik. Bu sözlər fikrin özü deyil, fikrə yanaşmamızdır. Sadə desək, danışan şəxsin fikrə inamını, şübhəsini və ya təəssüfünü bildirir. Qrammatikada danışanın fikrə münasibət bildirən köməkçi nitq hissəsi modal söz adlanır. Modal sözlər suala cavab vermir və cümlə üzvü olmur.

Modal sözlər ifadə etdiyi mənaya görə aşağıdakı növlərə bölünür:

1. Təsdiq (yəqinlik) bildirənlər: Danışan fikrin doğruluğuna tam əmin olduqda işlədir. əlbəttə, şəksiz, şübhəsiz (ki), doğrusu, doğrudur, doğradan da, həqiqətən, düzü, sözsüz, təbii (ki), düzdür, həqiqətən (də), doğrudan (da) və s. Nümunələr:

   • Əlbəttə ki, bu dərsi dərindən qavramalısan.
   • Doğrudan da, insan çalışdıqca uğur qazanır.
   • Şübhəsiz, bilik ən böyük gücdür.

2. Güman və şübhə bildirənlər: Danışanın fikrə tərəddüdlə yanaşdığını göstərir. bəlkə (də), güman (ki), ehtimal ki, yəqin (ki), deyəsən, görünür, olsun ki, olmaya, gərək ki, görək, görəsən, demə və s. Nümunələr:

   • Olmaya, sən də yarışa qatılmaqdan vaz keçmisən?
   • Güman ki, qonaqlar axşama doğru gələcəklər.
   • Görünür, onlar verilən tapşırığın fərqinə varmayıblar.
   • Deyəsən, sabah hava xeyli soyuq olacaq.

3. Nəticə (ümumiləşdirmə) bildirənlər: Əvvəlki fikri yekunlaşdırmaq və ümumiləşdirmək üçün işlənir. axır ki, deməli, ümumiyyətlə, beləliklə, xülasə, nəhayət, bir sözlə, tutaq ki, demək, nə isə, yaxşı, müxtəsər, qısası, qərəz, əlqərəz, yaxşı (ki) və s. Nümunələr:

   • Yaxşı, gəl bu söhbəti başqa vaxt davam etdirək.
   • Demək, sən də bizimlə razılaşdın.
   • Xülasə, hamımız eyni məqsəd üçün çalışırıq.

4. Sıra və ardıcıllıq bildirənlər: Fikirlərin cümlədəki ardıcıllığını və sırasını nizamlayır. əvvəla, birincisi, ikincisi və s. Nümunə:

   • Birincisi, vaxtımız məhduddur, ikincisi, işimiz olduqca çoxdur.

5. Fikrin mənbəyini bildirənlər: Fikrin kimə aid olduğunu və kimdən eşidildiyini çatdırır. məncə, səncə, fikrimizcə, bizcə, zənnimcə, mənə görə, deyilənə görə, bizə görə və s. Nümunələr:

   • Bu məsələnin həlli, məncə, hamı üçün faydalı olacaq.
   • Fikrimizcə, bu layihə çox böyük nailiyyətlər gətirəcək.

6. Təəssüf bildirənlər: Baş verən hadisədən kədər və ya peşmanlıq duyulduğunu göstərir. təəssüf ki, heyif ki, əfsus ki və s. Nümunələr:

   • Heyif ki, bu gözəl fürsəti vaxtında dəyərləndirmədik.
   • Təəssüf ki, sən o qədim abidələri hələ görməmisən.

7. Bənzətmə (və müqayisə) bildirənlər: Hadisəni başqa bir vəziyyətə bənzədərək müqayisə edir. sanki, elə bil, elə bil ki, guya (ki) və s. Nümunə:

   • Sanki üstümüzdən ağır bir yük götürüldü.

Modal sözlər quruluşuna görə iki növə ayrılır:

• Sadə modal sözlər: Yalnız tək bir sözdən ibarət olur. Məsələn: bəlkə, deyəsən, xülasə, yaxşı və s.
• Tərkibi (mürəkkəb) modal sözlər: İki və ya daha çox sözün birləşməsindən yaranır və ayrı yazılır. Məsələn: əlbəttə ki, ehtimal ki, yəqin ki və s.

Modal sözlər cümlənin müxtəlif yerlərində işlənə bilir və durğu işarələri mövqeyinə görə qoyulur:

• Cümlənin əvvəlində gəldikdə modal sözdən dərhal sonra vergül qoyulur. Nümunə: Tutaq ki, sən bu kitabı hələ oxumamısan…
• Cümlənin ortasında işləndikdə hər iki tərəfində vergül yazılır. Nümunə: Əgər dərslərinə diqqət yetirsən, şəksiz, sınaqda yüksək nəticə göstərəcəksən.
• Cümlənin sonunda gəldikdə özündən əvvəl vergül qoyulur. Cümlənin sonunda isə intonasiyadan asılı olaraq nöqtə, sual və ya nida işarəsi yazılır. Nümunə: Dostlarımız bu yarışda qalib gələcəklər, əlbəttə.

Sanki, guya, elə bil modal sözlərindən sonra heç vaxt vergül qoyulmur.

Bəzi modal sözlər başqa nitq hissələri ilə eyni cür səslənərək omonimlik yaradır:

görəsən

• modal söz: Görəsən, sabah qonaqlar gələcək?
• feil: Arzum budur ki, bu uğuru özün görəsən.

yaxşı

• modal söz: Yaxşı, indi yola düşək.
• zərf: Şeiri çox yaxşı oxudu.
• sifət: Yaxşı əməl heç vaxt unudulmaz.

demək

• modal söz: Demək, sən də bizimlə razısan.
• feil: Həqiqəti hər yerdə demək cəsarət istəyir.

təəssüf

• modal söz: Təəssüf, tapşırığı tamamlaya bilmədik.
• isim: Ürəyində dərin bir təəssüf hissi oyandı.

sözsüz

• modal söz: Biz, sözsüz, bu imtahandan uğurla keçəcəyik.
• sifət: Uşaqlar üçün sözsüz musiqili nağıl hazırladılar.

olmaya

• modal söz: Olmaya, sən yeni bir məktəbə keçmisən?
• feil: Kaş heç kimin qəlbində kədər olmaya.

doğrudur

• modal söz: Doğrudur, o bu gün rayona yola düşüb.
• sifət: Şagirdin verdiyi bütün cavablar tamamilə doğrudur.

məncə

• modal söz: Məncə, bu məsələ elə də çətin deyil.
• əvəzlik + qoşma: Heç kim bu işi məncə (mən qədər) dəqiq icra edə bilməz.

Xülasə, müxtəsər, nəhayət sözləri digər nitq hissələri kimi işlənsə də, aralarında vurğu fərqi mövcuddur. Buna görə də onlar qrammatik omonimlik sayılmır.

Bəlkə modal sözü bəzi hallarda isimləşə bilir: Bəlkə deyə-deyə xeyli vaxt itirdik.