Nida

Gündəlik danışıqda sevinəndə ura!, ağrıyanda uf!, kimisə səsləyəndə ey! deyirik. Bu sözlər heç bir əşyanı və ya hərəkəti bildirmir. Sadə desək, nidalar qəlbimizdən keçən anlıq duyğuları və həyəcanı əks etdirir. Danışanın hiss və həyəcanını, hadisələrə emosional münasibətini bildirən köməkçi nitq hissəsi nida adlanır. Nidalar leksik mənaya malik deyil, suala cavab vermir və cümlə üzvü olmur.

Nidalar ifadə etdiyi hisslərə görə bir neçə məna qrupuna bölünür:

1. Sevinc və heyranlıq bildirənlər: Danışanın qəlbindəki fərəhi, sevinci və valehliyi əks etdirir. bəh-bəh, of, ura, paho, oxqay, ay can-ay can Nümunələr:

   • Paho! Sən nə tez böyüyüb boy atdın!
   • Ura, yarışda birincilik qazandıq!
   • Bəh-bəh, bağçadakı qızılgüllərin ətri otağı bürüdü.
   • Ay can-ay can, sabah dərslər bitir!
   • Oxqay, necə də sərin su idi!

2. Kədər, narahatlıq və qorxu bildirənlər: Təşviş, təhlükə, hürkü və ya ürək ağrısını göstərir. ay aman, ah, ox, vay-vay, uf, ay dad, vah və s. Nümunələr:

   • Vay-vay, az qala çantamı evdə unudacaqdım.
   • Ay aman, birdən qapı bərkdən çırpıldı.
   • Vah! İşlərimiz lap dalana dirəndi.
   • Ay dad, əlim qaynar çaydan yandı!

3. Çağırış bildirənlər: Kiminsə diqqətini cəlb etmək və ya səsləmək üçün işlənir. ey, ay, ya, hey, a, ehey Nümunələr:

   • A dostum, bir bura bax.
   • Ehey, uşaqlar, gəlin birlikdə oynayaq!
   • Ey, məni eşidirsənmi?
   • Hey, balaca, cəld addımla!

4. Nifrət və istehza bildirənlər: İyrənmə, kinayə, lağetmə və ya nifrət hissini çatdırır. tfu, xa-xa-xa, xux, xox və s. Nümunələr:

   • Xox, guya sənin bu hədələrindən qorxduq!
   • Xa-xa-xa, sən özünü hamıdan ağıllı sayırsan?
   • Tfu, heç insana belə xəyanət edərlər?!
   • Xux, yaxşı ki, oradan vaxtında uzaqlaşdıq.

5. Qəm və kədər bildirənlər: Ruh düşkünlüyü, təəssüf və dərd hissini ifadə edir. of, ah, ox, oy, eh və s. Nümunələr:

   • Ah, o gözəl tələbəlik illəri necə də tez ötüb getdi.
   • Of, nə qədər çalışsaq da, istəyimizə çatmadıq.
   • Eh, daha olan oldu, peşmançılığın faydası yoxdur.
   • Oy, ürəyim sıxıldı bu xəbərdən.

Yadda saxla: Nidaların məna bölgüsü şərtidir. Çünki eyni nida müxtəlif intonasiya ilə deyildikdə həm sevinci, həm də kədəri bildirə bilər.

Nidaların yazılışında və durğu işarələrində aşağıdakı qaydaları bilməlisən:

• Bütün nidalar sözlərdən ayrı yazılır.
• Cümlənin əvvəlində gəldikdə nidadan sonra vergül qoyulur:
  • Ax, bu güllər necə də gözəl açılıb!
• Cümlənin ortasında gəldikdə nidanın hər iki tərəfində vergül yazılır:
  • Qorxudan, ay aman, ayaqlarım əsirdi.
• Cümlənin sonunda gəldikdə nidadan əvvəl vergül qoyulur, cümlənin sonunda isə nida və ya nöqtə yazılır:
  • Bahar gəldi, aləm gülləndi, bəh, bəh, bəh!

Xitablarla işlənmə və xüsusi hallar

• Ay, a, ya çağırış nidaları adətən tək işlənmir. Onlardan dərhal sonra xitab gəlir və vergül nidadan deyil, xitabdan sonra qoyulur:
  • Ay uşaq, ehtiyatlı ol.
  • A qardaş, sən nə edirsən?
  • Ya Rəbb, bizə kömək et.
• Ey və ehey nidaları həm xitabla, həm də tək işlənə bilər. Tək işləndikdə nidadan dərhal sonra vergül yazılır:
  • Ey, bizə tərəf baxın.
  • Ehey, hamı bura yığışsın!
• «A» və «ya» nidaları bəzən müraciət olunan sözdən sonra gəlir. Bu zaman sözə bitişik yazılır:
  • Seyyida, haqq yolundan əsla dönmə.
  • Xudaya, xalqımızı bəlalardan qoru.

Bəzi nidalar başqa nitq hissələri ilə eyni cür yazılır (omonimlik yaradır). Onları fərqləndirmək üçün sözün suala cavab verib-vermədiyini yoxla:

Ah

• İsim (suala cavab verir, cümlə üzvü olur): Məzlumun ahı yerdə qalmaz.
• Nida (hiss bildirir, suala cavab vermir): Ah, necə də gözəl xatirələr idi…

Hey

• İsim ("güc, qüvvət" mənasında): Qaçmaqdan dizimdə hey qalmadı.
• Zərf ("fasiləsiz, dalbadal" mənasında hərəkəti izah edir): Uşaq hey danışır, heç susmurdu.
• Nida (çağırış bildirir): Hey, dostum, bir dəqiqə dayan!

Ox

• İsim (yay vasitəsilə atılan silah): Ox hədəfin düz mərkəzinə dəydi.
• Nida (ağrı və ya rahatlıq hissi): Ox, çiynim necə də ağrıyır!

Vay

• İsim (müsibət, fəlakət sədası): Kəndin içinə böyük bir vay düşdü.
• Nida (təşviş və ya kədər): Vay, sən niyə vaxtında xəbər vermədin?!

Ay

• İsim (göy cismi və ya təqvim ayı): Gecə göydə parlaq ay doğmuşdu.
• Nida (çağırış və müraciət): Ay qardaş, mən səni çox yaxşı başa düşürəm!

Ax

• Feil (mayenin hərəkəti, nə et?): Çayın suyu şırıltı ilə dərəyə axır.
• Nida (arzulama və ya təəssüf): Ax, bir də o günlərə qayıda bilsəydik.

Uy

• Feil (inanmaq, aldanmaq, tabe olmaq): Düşmənin hiyləgər sözlərinə uyma.
• Nida (ağrı və ya narahatlıq): Uy, barmağım az qala qapının arasında qalmışdı!