Morfoloji təhlil

Gündəlik danışığımızda hər cümlə müxtəlif sözlərdən qurulur. Hər bir sözün dildə özünəməxsus qrammatik pasportu var. Məsələn, bir sözün kökünü, şəkilçisini, növünü və halını bilmək istəyirsən. Sadə desək, sözü morfoloji təhlil etmək onun bu pasportunu vərəqləmək kimidir. Təhlil zamanı sözün hansı nitq hissəsi olduğunu və hansı qrammatik şəkilçilər qəbul etdiyini yoxla.

1. İsmin morfoloji təhlili

İsmi təhlil edərkən bu 8 ardıcıllığı izlə:

• Sualı və başlanğıc forması
• Quruluşca növü (sadə, düzəltmə, mürəkkəb)
• Ümumi və ya xüsusi olması
• Konkret və ya mücərrəd olması
• Tək və ya cəm olması
• Mənsubiyyət və hal şəkilçiləri
• Şəxs (xəbərlik) şəkilçisi
• Cümlədəki sintaktik vəzifəsi

Nümunə təhlillər:

• Adilin — Kimin? sualına cavab verir. Sadə, xüsusi, konkret, canlı və tək isimdir. Müəyyən yiyəlik haldadır. Cümlədə sərbəst üzv deyil, söz birləşməsinin asılı tərəfidir.
• Atası — Kim? sualına cavab verir. Sadə, ümumi, konkret, canlı və təkdə olan isimdir. III şəxs təkinin mənsubiyyət şəkilçisini daşıyır və adlıq haldadır. Cümlədə Adilin sözü ilə birləşib III növ təyini söz birləşməsi yaradır və mübtəda olur.
• Sürücüdür — Kimdir? sualına cavab verir. Feildən yaranmış düzəltmə isimdir. Ümumi, konkret, canlı və təkdədir. Adlıq haldadır və III şəxs təkinin şəxs (xəbərlik) şəkilçisini qəbul edib. Sintaktik rolu ismi xəbərdir.

2. Sifətin morfoloji təhlili

Sifəti təhlil edərkən bu 6 əlaməti araşdır:

1. Bildirdiyi əlamət və ya keyfiyyət
2. Sualı
3. Quruluşca növü
4. Müqayisə dərəcəsi
5. Hansı nitq hissəsinə aid olması
6. Cümlədəki sintaktik rolu

«Ağacdakı quş anasını görcək səs salmağa başladı» cümləsindəki ağacdakı sifətinin təhlili:

1. Əşyanın əlamətini bildirir.
2. Hansı? sualına cavab verir.
3. İsimdən yaranmış düzəltmə sifətdir.
4. Adi dərəcədədir.
5. Cümlədə quş sözünə aiddir.
6. Sintaktik baxımdan təyin vəzifəsindədir.

3. Sayın morfoloji təhlili

Say təhlil edilərkən onun növü, quruluşu, sualı və cümlədəki rolu müəyyənləşdirilir.

Nümunə təhlillər:

• Bir ağıllı baş min başı saxlayar. cümləsindəki bir və min sayları:
  1. Hər iki say müəyyən miqdar sayıdır.
  2. Hər iki söz quruluşca sadədir.
  3. Hər ikisi neçə? sualına cavab verir.
  4. Cümlədə təyin vəzifəsində çıxış edir.
• Azlıq çoxa tabedir. cümləsindəki çoxa sözü: Sadə, qeyri-müəyyən miqdar sayıdır. Cümlədə isimləşib və tamamlıq rolundadır.
• Mən birinci sırada əyləşmişdim. cümləsindəki birinci sözü: Neçənci? sualına cavab verir. Sıra sayıdır, düzəltmədir və cümlədə təyindir.

Numerativ sözlər: Təhlil zamanı bu sözlərin hansı nitq hissəsinə aid olduğu göstərilmir. Sadəcə onların numerativ söz olduğunu qeyd etmək kifayətdir.

4. Əvəzliyin morfoloji təhlili

Əvəzliyi təhlil edərkən bu 6 cəhətə diqqət yetir:

1. Sualı
2. Əvəz etdiyi əsas nitq hissəsi
3. Quruluşca növü
4. Mənaca növü
5. Hal və mənsubiyyət şəkilçisi (varsa)
6. Sintaktik rolu

5. Zərfin morfoloji təhlili

Zərfi təhlil edərkən 4 vacib məqamı qeyd et:

1. Sualı
2. Quruluşca növü
3. Mənaca növü
4. Sintaktik rolu

Nümunə təhlillər:

• O, uşaqlara ötəri baxaraq yoluna davam etdi. cümləsindəki ötəri sözü: Öt feilindən düzəlmiş düzəltmə zərfdir. Mənaca tərzi-hərəkət bildirir və necə? sualına cavab verir. Feili bağlama tərkibinin daxilində tərzi-hərəkət zərfliyi kimi çıxış edir.
• Uşaq sevincək dilləndi. cümləsindəki sevincək sözü: Nə tərzdə? sualına cavab verir. Feildən yaranmış düzəltmə zərfdir, tərzi-hərəkət zərfidir və cümlədə zərflikdir.

6. Feilin morfoloji təhlili

Feili təhlil edərkən bu 10 əlaməti ardıcıllıqla aydınlaşdır:

1. Sualı
2. Quruluşca növü
3. Qrammatik məna növü
4. Təsirli və ya təsirsiz olması
5. Təsdiq, yaxud inkarda olması
6. Zamanı
7. Hansı şəkildə olması
8. Təsriflənən və ya təsriflənməyən olması
9. Şəxsə görə dəyişməsi (hansı şəxsdə olması)
10. Sintaktik rolu

Nümunə təhlillər:

• Hazırlaşdı — Nə etdi? sualına cavab verir. Feildən düzəlmiş düzəltmə feildir. Məlum növdədir, təsriflənəndir və təsdiqdədir. Xəbər şəklində, şühudi keçmiş zamandadır. III şəxsin təkindədir və cümlədə xəbərdir.
• Ağardılmışdır — Kökü sifət olsa da, feildən yaranmış düzəltmə feildir. Təsirsizdir, məchul növdədir və xəbər şəklindədir. Nəqli keçmiş zaman şəkilçisi qəbul edib. Təsriflənəndir, III şəxsin təkindədir və cümlədə xəbər vəzifəsini daşıyır.
• Gələ-gələ — Mürəkkəb quruluşlu, təsriflənməyən feildir (feili bağlamadır). Təsdiqdə və məlum növdədir. Necə? sualına cavab verib tərz bildirir, sintaktik vəzifəsi isə zərflikdir.