Söz birləşməsi (ismi, feili)

Danışarkən tək sözlər bəzən fikri dəqiq çatdırmır. Məsələn, təkcə kitab demək ümumi anlayış bildirir. Amma maraqlı kitab və ya tarix kitabı dedikdə fikir dərhal dəqiqləşir.

Qrammatikanın söz birləşmələrini və cümlələri öyrənən bölməsinə sintaksis deyilir.

Söz birləşməsi ən azı iki müstəqil leksik mənalı sözün birləşməsindən yaranır:

• ana ürəyi
• vətən sevgisi
• yurdu qorumaq
• düşmənlə döyüşəndə

Köməkçi sözlər və quruluş fərqləri

1. Köməkçi sözlər birləşmə yaratmır: Söz birləşməsində mütləq ən azı iki müstəqil söz olmalıdır. Əsas sözün yanına köməkçi nitq hissəsi gələrsə, bu, söz birləşməsi sayılmaz.

   • bizə tərəf (söz birləşməsi deyil, çünki tərəf qoşmadır)
   • sənin üçün (söz birləşməsi deyil, çünki üçün qoşmadır)

2. Quruluşca növləri: Söz birləşmələri quruluşca iki yerə bölünür:

   • Sadə söz birləşməsi: İki müstəqil mənalı sözdən təşkil olunur (mənim arzum).
   • Mürəkkəb söz birləşməsi: Üç və daha artıq müstəqil sözdən ibarət olur (türkün qədim torpağı).

Köməkçi hissələrin quruluşa təsiri yoxdur: Araya köməkçi söz və ya mürəkkəb feil girəndə birləşmə mürəkkəbləşmir, yenə sadə qalır. Məsələn, «mənim qədər oxumaq» və «əməlləri üçün peşman olmaq» nümunələrinə baxaq: burada qədər ilə üçün sadəcə qoşmadır, peşman olmaq isə tək bir tərkibi feildir. Ona görə də hər iki birləşmə quruluşca sadə sayılır.

1. Sərbəst və sabit birləşmələr: Söz birləşmələri iki qrupa ayrılır:
   • Sərbəst söz birləşmələri: Tərəfləri nitq anında sərbəst birləşən ismi və feili birləşmələrdir.
   • Sabit söz birləşmələri: Dildə hazır olan frazeoloji birləşmələrdir.

---

Söz ilə söz birləşməsinin müqayisəsi

Cümlə ilə söz birləşməsinin müqayisəsi

---

Söz birləşməsi iki tərəfdən qurulur:

• Birinci tərəf: Asılı (digər adı ilə tabe olan) tərəf.
• İkinci tərəf: Əsas (digər adı ilə tabe edən) tərəf.

Məsələn, çiçək ətri birləşməsində çiçək asılı, ətri isə əsas tərəfdir. Əgər birləşmədə üç və daha çox söz varsa, ən sonuncu söz əsas, əvvəl gələnlərin hamısı isə asılı tərəf sayılır.

İnversiya qaydası: Bəzən bədii dildə tərəflərin yeri dəyişə bilər. Məsələn: mənim vətənim → vətənim mənim.

Əsas tərəfin hansı nitq hissəsi ilə ifadə olunmasına görə söz birləşmələri iki qrupa ayrılır:

1. İsmi birləşmələr
2. Feili birləşmələr

---

Əsas tərəfi adlarla (isim, sifət, say, əvəzlik və bəzi zərflərlə) ifadə edilən birləşmələrə ismi birləşmələr deyilir:

• yeməli meyvə (əsas tərəf isimdir)
• insanın yaxşısı (əsas tərəf sifətdir)
• kitabların üçü (əsas tərəf saydır)
• uşaqların hamısı (əsas tərəf əvəzlikdir)
• işin sonrası (əsas tərəf zərfdir)

İsmi birləşmələr iki cür olur: təyini və qeyri-təyini ismi birləşmələr.

Təyini söz birləşmələri

Asılı tərəfi əsas tərəfi izah edən və təyin edən ismi birləşmələrə təyini söz birləşmələri deyilir. Üç növü var:

1. Birinci növ təyini söz birləşməsi

Tərəflərinin birləşməsi üçün heç bir xüsusi qrammatik şəkilçi tələb olunmur: gözəl qız, igid oğlan, dəmir qapı.

• İfadə vasitələri: Birinci tərəfi isim, sifət, say, əvəzlik və feili sifətlə ifadə olunur:
  • taxta pilləkən (isim + isim)
  • yalançı usta (sifət + isim)
  • xeyli insan (say + isim)
  • belə iş (əvəzlik + isim)
  • yatmış vulkan (feili sifət + isim)
• Tərəflərin ifadə məhdudiyyəti: Asılı tərəf isim, sifət, say, əvəzlik, feili sifət və zərflə ifadə oluna bildiyi halda; məsdər, feili bağlama və təsriflənən feillərlə ifadə oluna bilməz.
• Cümlədə təhlili: Adətən tərəfləri ayrı-ayrı təhlil olunur. Birinci tərəf həmişə təyin olur, ikinci tərəf isə müxtəlif cümlə üzvləri ola bilir:
  • beş (təyin) kitab (tamamlıq)
  • yatmış (təyin) uşaq (mübtəda)
  • Əsas tərəf mübtəda, tamamlıq, zərflik və ya xəbər vəzifəsində çıxış edir (gözəl qız, yaxşı evi, maraqlı şəhərdə, gözəl evdir).
• Parçalanmayan istisnalar: Bəzi I növ birləşmələr cümlədə bölünmür, bütövlükdə bir cümlə üzvü kimi götürülür:
  • bu gün, hər tərəf, yeni il, orta əsrlər, bu saat, qədim dövr, yarım saat, Ana Vətən.
• Araya söz girməsi: Tərəflərin arasına başqa söz daxil ola bilməz. Yalnız istisna kimi «bir» ədatı işlənə bilər: gözəl bir qız, maraqlı bir həyat.
• Quruluşu: Bu birləşmələr iki müstəqil sözdən ibarət olduqda sadə (nəhəng heyvan, uzunsaç Lalə), üç və daha artıq sözdən qurulduqda isə mürəkkəb (dərs oxuyan uşaq, dünəndən yatmış körpə) olur. Həmçinin tərəflər mürəkkəb sözlərlə də formalaşa bilər (ölkələrarası müqavilə, uzaqgörən ağsaqqallar).

Şəkilçi çaşqınlığı: I növdə tərəfləri bir-birinə bağlayan xüsusi qrammatik şəkilçi işlənmir. Amma sözlərin özündə digər leksik və ya qrammatik şəkilçilər sərbəst işlənə bilər: şirin uşaqlar, mehriban müəllimimiz, qızım Selcan, ağıllı uşağa. Yəni sözlərin şəkilçi qəbul etməsi bu növün tələbini pozmur.

2. İkinci növ təyini söz birləşməsi

Birinci tərəfi qeyri-müəyyən yiyəlik halda, ikinci tərəfi isə III şəxsin mənsubiyyət şəkilçisi (-ı, -i, -u, -ü) ilə işlənən birləşmələrdir: Naxçıvan şəhəri, insan ağlı, Tanrı sevgisi.

• Quruluşu: İki sözdən qurulanda sadə (Qız qalası, gül ətri), ikidən çox müstəqil sözdən təşkil olunanda isə mürəkkəb («Qız qalası» operası, «Xalqlar dostluğu» metrosu) sayılır.
• İfadə vasitəsi: Tərəfləri, əsasən, isimlərlə ifadə edilir (İnternet kartı, «Mersedes» arzusu).
  • İstisnalar: gözəllər gözəli, birincilər birincisi, üz qarası.
• Araya söz girməz: Tərəflərin arasına kənar söz daxil edilə bilməz.
• Sintaktik təhlil: Cümlə təhlili zamanı tərəfləri heç vaxt parçalanmır, həmişə birlikdə bir cümlə üzvü olur.
• Cəmlənmə qaydası: Tərəflərdən yalnız biri cəmlənə bilər, digəri mütləq təkdə qalır: Qocalar evi, Qızlar bulağı, uşaq bağçaları.
  • İstisnalar (hər iki tərəfi cəmlənənlər): Həmkarlar ittifaqları, atalar sözləri, Elmlər namizədləri.
• Müəyyən yiyəlik hala çevrilmə: Çox vaxt birinci tərəfə yiyəlik hal şəkilçisi artırmaqla II növü III növə çevirə bilərik: məktəb bağı → məktəbin bağı, ev sahibi → evin sahibi.
  • Çevrilməyən istisnalar: Nəsimi rayonu, İstirahət günü, Novruz bayramı.

3. Üçüncü növ təyini söz birləşməsi

Birinci tərəfi müəyyən yiyəlik hal şəkilçili, ikinci tərəfi isə bütün şəxslərə uyğun mənsubiyyət şəkilçili birləşmələrdir: ağacın yarpağı, hasarın hündürlüyü.

• Sintaktik bütövlük: Arasına istənilən qədər söz girsə belə, cümlədə bütöv bir cümlə üzvü sayılır: «Mənim mehriban anam gəldi» cümləsində mənim mehriban anam birlikdə mübtədadır.
  • İstisna: Birinci tərəf I və II şəxsin cəm əvəzlikləri (bizim, sizin) olduqda, əsas tərəfin mənsubiyyət şəkilçisi ixtisar oluna bilər (bizim sinif-imiz). Bu halda yanaşma əlaqəsi yaranır və birinci tərəf müstəqil təyin kimi təhlil edilir: sizin (təyin) dağlar, bizim (təyin) qızlar.
  • Lakin bizim zamanlar ifadəsi istisna olaraq parçalanmır, bütöv götürülür.
• Araya söz daxil olması: Tərəfləri arasına sərbəst şəkildə istənilən sayda söz daxil ola bilər: məktəbin binası → məktəbin hündür, möhtəşəm binası.
• Quruluşu: Sadə (sənin evin) və mürəkkəb (sənin əvvəlki evin) növləri vardır.
• Eyni vaxtda cəmlənmə: Hər iki tərəf eyni zamanda cəm şəkilçisi qəbul edə bilir: onların fikirləri, uşaqların dərsləri.
• Mənsubiyyət şəxsləri: Əsas tərəf bütün şəxslərin mənsubiyyət şəkilçisini daşıya bilir.

II və III növ təyini söz birləşmələrinin fərqləri

Qeyri-təyini ismi birləşmələr

Asılı tərəfin əsas tərəfi təyin və izah etmədiyi ismi birləşmələrə qeyri-təyini ismi birləşmələr deyilir.

• Hallarla əlaqə: Bu birləşmələrdə asılı tərəf ismin adlıq, yönlük, yerlik və çıxışlıq hallarında işlənir:
  • dağlardan uca (çıxışlıq hal)
  • anaya məhəbbət (yönlük hal)
  • beşdə dörd (yerlik hal)
  • gözlərdə qığılcım (yerlik hal)
  • qızlardan biri (çıxışlıq hal)
  • gözü yaşlı (adlıq hal)
  • əlində qələm (yerlik hal)
  • döşündə orden (yerlik hal)
  • prezidentliyə namizəd (yönlük hal)
• Mənsubiyyətli quruluş: Bəzi nümunələrdə birinci tərəf III şəxs mənsubiyyət şəkilçisi daşıyır, ikinci tərəf isə sifətlə ifadə olunur: əlləri qanlı, gözləri yaşlı.
• Cümlə üzvü rolu: Qeyri-təyini ismi birləşmələr cümlədə bütövlükdə bir üzv kimi çıxış edir:
  • Qocaya hörmət (mübtəda) sizin borcunuzdur.
  • Başı qarlı (təyin) dağlar gözəldir.

İsmi birləşmələr üzrə əlavə vacib məqamlar

• Başlanğıc forma anlayışı: Söz birləşməsinin başlanğıc forması dedikdə, birləşməni yaradan qrammatik əlamətlərin olduğu ilkin hal başa düşülür. Məsələn, bizim evimiz və acı dönər başlanğıc formadadır. Lakin bizim evimizdə və acı dönərlərimiz birləşmələri kənar şəkilçilər qəbul etdiyi üçün başlanğıc formada deyil.
• Sintaktik vəzifə: II və III növ təyini söz birləşmələri cümlədə feili xəbərdən başqa qalan bütün cümlə üzvləri vəzifəsində işlənə bilir.
• Məsdər və feili sifətli xüsusi hallar: Mənim oxumağım və tələbənin oxuyanı tipli birləşmələrin əsas tərəfində məsdər və feili sifət olsa da, onlar III növ təyini söz birləşməsi sayılır. Çünki məsdər isimləşib və feili sifət ismin xüsusiyyətlərini daşıyır. Amma mənim oxuduğum tipli birləşmə feili birləşmədir, çünki buradakı mənsubiyyət şəkilçisi feili sifət şəkilçisindən ayrılmazdır.
• Sxemlər: İsim + isim sxemi hər iki tərəfi isimlə ifadə olunmuş birləşmələri bildirir (qızıl üzük).
• Mürəkkəb tərkibli daxili təhlil: «Mənim sinif rəhbərim» və «sənin gənclik illərin» birləşmələrinin daxilindəki «sinif rəhbəri» və «gənclik illəri» hissələri müstəqil olaraq ikinci növ təyini söz birləşməsidir (sinif və gənclik sözləri qeyri-müəyyən yiyəlik haldadır).

---

Əsas tərəfi feilin təsriflənməyən formaları (məsdər, feili sifət, feili bağlama) ilə ifadə edilən birləşmələrə feili birləşmələr deyilir:

• dərs oxumaq (əsas tərəf məsdərdir)
• dünən gələn (əsas tərəf feili sifətdir)
• onu aparanda (əsas tərəf feili bağlamadır)

Feili birləşmələrin xüsusiyyətləri

1. Quruluşu: İki müstəqil sözdən ibarət olanlar sadə (vətəni qorumaq), üç və daha çox müstəqil sözdən ibarət olanlar isə mürəkkəb (vətən yolunda ölmək) adlanır.
2. Tərkibi feillərlə fərqi: Tərkibi feilləri və frazeologizmləri feili birləşmə saymaq olmaz. Çünki ol, et, bil, qıl köməkçi feilləri ilə yaranan tərkiblər və sabit ifadələr (oxuya bilmək, qulaq asmaq, adam olmaq) hamısı birlikdə bütöv bir leksik məna bildirir, yəni mürəkkəb feil sayılır. Əsl feili birləşmədə isə tərəflərin hər biri ayrılıqda sərbəst leksik mənaya malik olmalıdır.
3. Tərkib anlayışı: Cümlə təhlili zamanı feili birləşmələrə tərkiblər deyilir. Əsas tərəfin növündən asılı olaraq adlandırılır: məsdər tərkibi, feili sifət tərkibi, feili bağlama tərkibi. «Tərkib» ilə «birləşmə» sözləri tamamilə sinonim anlayışlardır.
4. Feili xəbər ola bilməməsi: Feili birləşmələr heç vaxt cümlənin feili xəbəri ola bilməz.
5. Asılı tərəfin feil olması: Feili birləşmələrin asılı tərəfi də feillərlə ifadə edilə bilər: yeyib gedəndə, uzanaraq oxumaq, işləyəndə yorulan.
6. Bütövlük qaydası: Əsas tərəfə bağlanan bütün sözlər tərkibin daxilinə qatılır və bütövlükdə tək bir cümlə üzvü kimi götürülür:
   • Soyuq sudan içib xəstələndikləri üçün dünən Füzulinin yubiley gecəsinə gəlməyən (təyin) uşaqlar çox şey itirdilər.
   • Doğma torpağa getmək (mübtəda) mənim çoxdankı arzumdur.

Feili birləşmələrin növləri və sintaktik vəzifələri

1. Məsdər tərkibləri

Burada ikinci (əsas) tərəf məsdər şəkilçisi qəbul edir (evə getmək). Birinci (asılı) tərəf yerində isə istənilən nitq hissəsi işlənə bilər: yaxşı oxumaq, beş almaq, belə danışmaq, oxuyub gəlmək, aşağı düşmək.

Cümlədə aşağıdakı üzvlər rolunda çıxış edir:

• Mübtəda: Onu görmək mənim xoşuma gəlmədi.
• Tamamlıq: Onu görməyi çox arzulamışam.
• İsmi xəbər: Mənim məqsədim onu görməkdir.
• Məqsəd zərfliyi: Onu görmək üçün kəndə getdim.

2. Feili sifət tərkibləri

Bu tərkiblərdə əsas tərəf rolunda feili sifət çıxış edir (dünəndən yatan). Əsas sözə tabe olan birinci tərəf isə müxtəlif nitq hissələri ilə formalaşa bilir: bizə gələn, dünəndən gözlərini yummayan, gedəndə yatmış, belə dayanmış, kənddən aldığım, sənin dediklərin, sən yazdığın, mən oxuduğum.

Tərkibə aid olan bütün təyinedici sözlər birlikdə təhlilə cəlb edilir: Bu yaz kəndə gələn (təyin) qonaqlar kəndimizə valeh olacaqlar.

Cümlədə aşağıdakı vəzifələri yerinə yetirir:

• Təyin (əsas rolu): Dünən axşamdan görüləcək işlər bu günə niyə qalıb?
• Mübtəda: Mənim illərlə oxuduqlarım mənə bəs edər.
• Tamamlıq: Sənin üzünə gülənləri tanı.
• İsmi xəbər: Bunlar sənin gördüklərindir.
• Səbəb zərfliyi: Atam dünən xəstələndiyi üçün mən gəlmədim.
• Tərzi-hərəkət zərfliyi: Bura birnəfəsə gəldiyin kimi də qayıt.
• Miqdar zərfliyi: Bu çantana yerləşdirə bildiyin qədər yığ.

3. Feili bağlama tərkibləri

İkinci tərəfi feili bağlama olan söz birləşmələridir (ölkəmizi görəndə). Tərkibin asılı tərəfində müxtəlif nitq hissələri dayana bilər: səni görəndə, dərslərini oxumamış, iki alanda, oxumaq istəyəndə, yatmış görəndə.

Feili bağlama tərkibləri yer zərfliyindən başqa, zərfliyin digər bütün məna növləri vəzifəsində işlənir:

• Tərzi-hərəkət zərfliyi: Əlinin atası ilə danışa-danışa getdi.
• Zaman zərfliyi: Yolun kənarı ilə qaçanda adam yıxılmaz.
• Səbəb zərfliyi: O, pələngin vəhşi nəriltisindən qorxub heyvanxanaya gəlmədi.
• Miqdar zərfliyi: Biz mənim əllərim qabar olunca işlədik.

---