Sintaktik əlaqələr (uzlaşma, idarə, yanaşma)

Danışarkən sözləri təsadüfi ardıcıllıqla düzmürük. Məsələn, gündəlik həyatda isti çay deyirik, amma dəmir çay demirik. Çünki sözlərin birləşməsi üçün təkcə yanaşı durmaq bəs etmir; aralarında həm məna uyğunluğu, həm də qrammatik bağ olmalıdır.

Söz birləşməsi və cümlə daxilində sözlər arasında iki cür əlaqə yaranır:

1. Məna əlaqəsi
2. Sintaktik əlaqə

Maraqlı kitab ifadəsində hər iki əlaqə mövcuddur. Lakin dəli kitab dedikdə qrammatik bağlılıq görünsə də, məna uzlaşmadığı üçün bu ifadə söz birləşməsi sayılmır.

Gəlin bir cümlə üzərində yoxlayaq: Böyük qardaşım Ərtoğrul məni həmişə əzizləyir. Bu cümlədəki sözlər belə əlaqələnir:

• böyük + qardaşım
• qardaşım + Ərtoğrul
• Ərtoğrul + əzizləyir
• məni + əzizləyir
• həmişə + əzizləyir

Gördüyün kimi, cümlədəki hər söz birbaşa digər bütün sözlərlə əlaqəyə girmir. Məsələn, böyük sözü ilə Ərtoğrul arasında birbaşa heç bir sintaktik bağ yoxdur.

Məna əlaqəsi tabe olan tərəfin əsas tərəfdən mənaca asılı vəziyyətə düşməsidir. Bu asılılıq müxtəlif mənalar bildirir:

• Samir gələndə — subyekt (işi görən) əlaqəsi
• səhər gələndə — zaman əlaqəsi
• evə gələndə — məkan əlaqəsi

Sintaktik əlaqə iki böyük qrupa bölünür: tabesizlik əlaqəsi və tabelilik əlaqəsi.

1. Tabesizlik əlaqəsi

Sadə desək, tərəflərin bir-birindən asılı olmadığı, bərabər hüquq daşıdığı əlaqədir.

• Heç bir tərəf digərini idarə etmir və ya tabe etmir.
• Yalnız həmcins üzvlər və tabesiz mürəkkəb cümlənin tərəfləri arasında yaranır.
• Əlaqə iki yolla qurulur: təkcə intonasiya ilə və ya intonasiya ilə yanaşı tabesizlik bağlayıcıları vasitəsilə.
• Sxemlərdə ikibaşlı oxla (⟷) göstərilir.

Bacım Selcan və İnci həm mehriban, həm də səmimi qızlardır nümunəsinə baxaq. Burada Selcan və İnci həmcins mübtədalardır, mehriban və səmimi isə həmcins təyinlərdir. Bu sözlər bir-birinə tabe olmadan bərabər hüquqla əlaqələnmişdir.

---

2. Tabelilik əlaqəsi

Tabelilik əlaqəsində tərəflərdən biri əsas (hökm edən), digəri isə asılı (tabe olan) tərəf olur. Asılı söz əsas sözün tələbinə uyğunlaşır.

Cümləni təşkil edən başlıca əlaqə məhz tabelilik əlaqəsidir. Bu əlaqənin 3 növü var:

A) Uzlaşma əlaqəsi

Asılı sözün şəxsə və kəmiyyətə görə əsas sözə uyğunlaşmasıdır.

• Harada olur? Mübtəda ilə xəbər arasında (Onlar gəldilər), habelə II və III növ təyini söz birləşmələrinin tərəfləri arasında (kitab üzü, kitabın üzü).
• Tərəflərin sırası: Söz birləşməsində əsas tərəf birinci, asılı tərəf ikinci gəlir. Ox asılıdan əsasa yönəlir: bizim ← evimiz. Mübtəda-xəbər əlaqəsində isə mübtəda əsas, xəbər asılıdır. Xəbər mübtədanın şəxsinə və kəmiyyətinə uyğun dəyişir.
• Qrammatik göstəriciləri: II və III növdə mənsubiyyət şəkilçisi, mübtəda ilə xəbər arasında isə şəxs sonluqları və cəm şəkilçisi.
• Qaydalar və istisnalar:
  • Şəxsə görə uzlaşma dilimizdə həmişə qorunur.
  • Kəmiyyətə görə uzlaşma isə III şəxsin cəmində bəzən pozula bilər: Quşlar uçdular (uzlaşma var) — Quşlar uçdu (uzlaşma pozulub).
  • II növ birləşmələrdə uzlaşma yalnız üçüncü şəxsdə baş verir: su sonası, oğul nəvəsi.
  • III növ birləşmələrdə tərəflər hər 6 şəxs üzrə bir-birinə uyğunlaşır: mənim anam, sənin anan, onun anası, bizim anamız, sizin ananız, onların anaları.
• Şəxsə görə uzlaşmanın pozulduğu xüsusi hallar:
  1. Xəbər şəxs əvəzliyi ilə ifadə olunduqda: Gələn mənəm, O, mənəm, Bu, sənsən.
  2. Mübtəda şəxs əvəzliyi olduqda onun əlavəsi ilə xəbər arasında şəxs baxımından uyğunsuzluq yarana bilər: Mən, Əliyev Ramiz, söz verirəm.

B) İdarə əlaqəsi

Əsas tərəfin tələbi ilə asılı sözün adlıq haldan çıxıb digər qrammatik hallara düşməsidir.

• İsmin adlıq hal xaricindəki bütün halları idarə əlaqəsində asılı tərəfdir.
• İdarə əlaqəsində əsas tərəf həmişə ikinci gəlir.
• Qrammatik göstəricisi: İsmin hal şəkilçiləri (-ın⁴, -a², -ı⁴, -da², -dan²).
• Ən fəal idarə edən nitq hissəsi feildir. Adətən əvvəl asılı, sonra əsas söz gəlir.
• Növləri:
  1. Feillərlə idarə: Feil tabeliyindəki sözdən adlıq xaricində istənilən hal şəkilçisini tələb edə bilir (uşağın oxumağı, evə getmək, evi süpürmək, evdə oturmaq, evdən gəlmək).
  2. Adlarla idarə: İsimlər müxtəlif nitq hissələri (isim, sifət, say, əvəzlik, zərf və qoşmalar) tərəfindən idarə olunur: yaradana məhəbbət, qızdan gözəl, uşaqlardan biri, Ramindən yuxarıda, evə qədər.
  3. Qoşmalarla idarə: Qoşma aid olduğu sözü idarə edir: səndən ➔ sonra, sənin ➔ kimi.
• III növ təyini söz birləşməsində ikiqat əlaqə: Bu birləşmələrdə tərəflər bir-birinə qarşılıqlı bağlanır — eyni anda həm idarə, həm də uzlaşma yaranır: Məcnunun ⟷ məhəbbəti (idarə əlaqəsi I tərəfdən II-yə, uzlaşma isə II tərəfdən I-yə yönəlir).
• Qəbul qaydası: II növ birləşmələrdə I tərəfin əlaqəsi dilçilikdə mübahisəli olsa da, DİM qəbul proqramında II növ təyini söz birləşməsi tərəfləri arasında yalnız uzlaşma əlaqəsi qəbul edilir.

C) Yanaşma əlaqəsi

Asılı tərəfin heç bir qrammatik şəkilçi qəbul etmədən, yalnız mənaca və yerləşmə sırasına görə əsas tərəfə bağlanmasıdır.

Yanaşma əlaqəsinin işləndiyi məqamlar:

• Təyin ➔ mübtəda: Gözəl qız qapıda göründü.
• Təyin ➔ tamamlıq: Maraqlı kitabı birnəfəsə oxudu.
• Təyin ➔ təyin: Qara saçlı oğlan irəli çıxdı.
• Təyin ➔ zərflik: Böyük şəhərə doğru addımlayırdı.
• Təyin ➔ ismi xəbər: Məhərrəm çox yaxşı oğlandır.
• Təyin ➔ feili xəbər: Yaxşı adam ol, heç kimi incitmə.
• Zərflik ➔ feili xəbər: Səbəb, məqsəd, tərz, kəmiyyət və zaman zərflikləri feili xəbərə yanaşır (Axşam gəldim, Qorxduğu üçün getdi, Oxumaq üçün getdi, Yavaş danış, Az danış).
• Feili birləşmənin tərəfləri arasında: mən ➔ gələndə.
• III növün arasına söz girdikdə: Birinci tərəflə araya girən söz arasında yanaşma əlaqəsi yaranır (mənim gözəl ➔ anam).