Sintaksis
Cümlənin məqsədə görə növləri
Bir cümlə iləDanışanın qarşıya qoyduğu məqsəddən və səs tonundan asılı olaraq cümlələr nəqli, sual, əmr və nida növlərinə bölünür.
Nə deməkdir
Gündəlik həyatda dostunla danışarkən gah ona xəbər çatdırırsan, gah sual verirsən, gah da xahiş edirsən. Bax, dilimizdə sözlər birləşib bitmiş bir fikir bildirəndə cümlə yaranır. Cümlə vasitəsilə biz məlumat ötürürük, nəsə soruşuruq və ya qarşı tərəfi hərəkətə səsləyirik.
Cümlə haqqında bu mühüm cəhətləri bilməlisən:
- Cümləni həm ayrı-ayrı sözlər, həm də söz birləşmələri formalaşdırır.
- Heç bir söz və ya söz birləşməsi cümlə halına düşmədən bitkin məna verə bilməz.
- Bircə söz də bütöv cümlə ola bilər: Gecədir.
- Cümlənin bünövrəsini mübtəda və xəbər təşkil edir. Biz buna cümlənin qrammatik əsası deyirik: Sən gözəlsən.
- Quruluşuna görə cümlələr sadə və mürəkkəb olur. Sadə cümlədə tək bir, mürəkkəb cümlədə isə iki və daha artıq qrammatik əsas yer alır.
- Bəzən tək bir köməkçi nitq hissəsi bütöv fikri ifadə edə bilir. Üzvlərə ayrılmayan belə quruluşlara söz-cümlə deyirik: Dərsi öyrəndin? — Bəli.
Cümlənin məqsəd və intonasiyaya görə 4 növü
Biz hər bir fikri müəyyən niyyətlə dilə gətiririk:
- İş-hadisə barədə məlumat çatdırmaq üçün: Onlar gördükləri bu hadisədən riqqətə gəldilər.
- Cavab və məlumat almaq üçün: Sənin vəziyyətini ona kim deyəcək?
- Tələb, xahiş və ya təhrik bildirmək üçün: Sən bu gün dərsə getmə.
Bu niyyətlərin ifadəsində səsin tonu, yəni intonasiya həlledici rol oynayır. Məqsəd və intonasiyasına görə cümlələr 4 yerə ayrılır:
- Nəqli cümlə
- Sual cümləsi
- Əmr cümləsi
- Nida cümləsi
1. Nəqli cümlə
Hər hansı bir əşya, hadisə və ya əlamət haqqında qarşı tərəfə xəbər və məlumat ötürən cümlələr nəqli cümlə adlanır: Azərbaycanın paytaxtı Bakı şəhəridir.
- Bu cümlələri adi intonasiya ilə tələffüz edirik. Yalnız xəbərin önündə gələn sözdə səsin tonu bir qədər qalxır.
- Növlər arasında sayca və tətbiqcə ən zəngin olanı nəqli cümlələrdir.
- Yazıda nəqli cümlənin axırına əsasən nöqtə, məqamına görə isə qoşa nöqtə, üç nöqtə və ya nöqtəli vergül qoyulur.
- Əgər nəqli cümləni coşqu və güclü duyğu ilə desən, sonuna nida işarəsi qoyulur və cümlə nida cümləsinə çevrilir.
2. Sual cümləsi
Qarşı tərəfdən yeni məlumat öyrənmək və ya bildiyin fikri dəqiqləşdirmək üçün işlədilən cümlələr sual cümləsi adlanır: Sənə kim qıydı, bala? / Dərslər saat neçədə başlayır? / Sabah bizimlə gedəcəksən?
- Yazıda sual cümləsinin sonunda həmişə sual işarəsi yazılır.
- Ritorik (bədii) sual: Bəzi sual cümlələri cavab almaq üçün deyil, fikri qüvvətləndirmək üçün işlədilir: Adam da özündən böyüyə əl qaldırar? / Hanı məni gül qoynunda doğuran? (A. İldırım). Əsasən bədii üslubda rast gəlinən bu cümlələrə cavab tələb olunmur.
Sual cümlələri yaranma üsuluna görə 3 qrupa bölünür:
| Yaranma yolu | Xüsusiyyəti və cavablandırma qaydası | Nümunə |
|---|---|---|
| Sual əvəzlikləri ilə | Cümləyə cavab verərkən həmin əvəzliyin yerinə tələb olunan cavab qoyulur. | Siz hara gedirsiniz?, Atan necədir? |
| Sual ədatları ilə | -mı⁴, yəni, bəs, məgər, ki ədatları ilə yaranır. Cümlənin özünü, bir hissəsini təkrarlamaqla və ya «bəli», «yox» təsdiq/inkar ədatları ilə cavab vermək mümkündür. | Gəldinmi?, Bəs o, kimi çağırdı? |
| Yalnız sual intonasiyası ilə | Nəqli cümləyə çox bənzəyir; sadəcə xəbərin sonu bir qədər uzadılaraq deyilir. Cavab «bəli», «yox» sözləri ilə və ya təkrarla verilir. | Sən evə gedirsən? |
Kompleks sual cümləsi: Cümlədə həm sual ədatı, həm də sual əvəzliyi eyni vaxtda işlənə bilər: Bəs sən hara gedəcəksən?
3. Əmr cümləsi
Dinləyiciyə əmr, xahiş, arzu, istək, öyüd və ya məsləhət çatdırmaq məqsədilə qurulan cümlələrdir: Gəl birlikdə dərsi təkrar edək. / Qoy hamı vaxtında hazır olsun.
- Bu cümlələrin xəbəri birbaşa feilin əmr şəklində formalaşır və bu da əmr cümləsinin başlıca qrammatik göstəricisidir.
- Əmr ədatları da (di, bir, -sana² və s.) əmr cümləsinin formalaşmasında iştirak edir: Di cavab ver. / Bir mənə baxsana.
- Adi tonla deyilən əmr cümləsinin sonuna nöqtə qoyulur.
- Əmr yüksək hiss və güclü tələblə deyilərsə, axırına nida işarəsi qoyulur və cümlə nida cümləsinə çevrilir: Düzünü de!
4. Nida cümləsi
Yüksək hiss-həyəcan və güclü duyğu ilə deyilən cümlələr nida cümləsidir: Yaşa, Azərbaycan! / Eh, bu dünya qəribədir!
- Nida cümləsi ayrıca, yeni bir cümlə növü deyil. Nəqli, sual və əmr cümlələri yüksək emosiya ilə deyildikdə nida cümləsinə çevrilir.
- Yazıda nida cümləsinin sonuna nida işarəsi qoyulur.
- Yaranma baxımından iki yolu var:
- Yalnız intonasiya vasitəsilə: Böyüklərin sözünü kəsmə!
- Nidaların iştirakı ilə: Bəh-bəh, təbiət necə də füsunkardır! / Ah, o günlərin ləzzəti başqaydı!
Yadda saxla
- Cümlənin xəbərindəki feil qeyri-qəti gələcək zamanda olanda onu əmr cümləsi ilə qarışdırma. Məsələn, Bu qan yerdə qalmaz. cümləsi əmr deyil, nəqli cümlədir.
- Nida cümləsi müstəqil yaranmır; digər üç növün (nəqli, sual, əmr) emosional intonasiya qazanması ilə formalaşır.
- Sual əvəzliyi ilə qurulan cümləyə birbaşa «bəli» və ya «yox» deyə cavab verə bilməzsən; sual olunan məqama konkret cavab sözü tapmalısan.
Tez-tez edilən səhvlər
Bu iş belə qalmaz. cümləsini xəbərinə görə əmr cümləsi saymaq
Xəbər qeyri-qəti gələcək zamanda (-ar/-maz) olduğu üçün bu cümlə nəqli cümlədir.
Ritorik sual cümlələrindən mütləq cavab gözləmək
Ritorik suallar bədii təsiri və fikri gücləndirmək üçündür, cavab tələb etmir.
Yalnız köməkçi nitq hissəsindən ibarət cümləni üzvlərə ayırmaq
«Bəli», «xeyr» kimi cavablar söz-cümlədir, yəni üzvlənməyən cümlə sayılır.
Hər nida işarəsi olan cümləni əvvəldən ayrıca yaranmış dördüncü növ hesab etmək
Nida cümlələri digər növlərin yüksək intonasiya ilə deyilməsindən törəyir.
İmtahanda necə soruşulur
Dövlət İmtahan Mərkəzinin (DİM) imtahanlarında bu mövzu üzrə suallar əsasən aşağıdakı formalarda qarşına çıxır:
- Cümlədəki səhvləri aradan qaldırmaq üçün hissələrin çıxarılması: Cümlədə yol verilmiş səhvləri düzəltmək üçün altından xətt çəkilmiş hansı hissələri cümlənin tərkibindən çıxarmaq lazım olduğunu müəyyən etməyin tələb olunur.
- Qara hərflərlə verilmiş sözlərin təhlili: Mətndə tünd-qara hərflərlə verilmiş sözlərin qrammatik və mənaca təhlilinə dair cədvəldəki uyğun fikirləri tapmağın istənilir.
- Müqayisə cədvəlləri: Müqayisə cədvəlinə əsasən cümlə növlərinin xüsusiyyətləri ilə bağlı doğru fikirləri seçmək soruşulur.
30 saniyəlik təkrar
Cümlə bitmiş fikir bildirir; ən azı bir sözdən və ya bütöv qrammatik əsasdan (mübtəda + xəbər) ibarət olur.
Məqsəd və intonasiyaya görə 4 növ var: nəqli (məlumat verir), sual (məlumat alır/dəqiqləşdirir), əmr (tələb, arzu, məsləhət bildirir), nida (hiss-həyəcan ifadə edir).
Sual cümlələri sual əvəzlikləri, sual ədatları (-mı⁴, bəs, yəni, məgər, ki) və ya sadəcə xüsusi intonasiya ilə qurulur.
Əmr cümləsinin xəbəri mütləq feilin əmr şəklində olur; qeyri-qəti gələcək zamanlı cümlələr isə nəqlidir.
Nida cümlələri müstəqil baza növ deyil; nəqli, sual və əmr cümlələrinin yüksək hisslə deyilməsindən yaranır.
Mənbə: Novcept — DİM buraxılış proqramı üzrə hazırlanmış qayda mətni