Cümlə üzvləri (mübtəda, xəbər)

Danışarkən sözləri təsadüfi ardıcıllıqla düzmürük. Məsələn, dostuna «Dünən maraqlı kitab aldım» deyəndə hər sözün öz vəzifəsi və sualı olur. Bax, cümlə daxilində məna və qrammatik cəhətdən əlaqələnən, tək bir sintaktik suala cavab verən söz və birləşmələrə cümlə üzvləri deyilir.

Bir sözün cümlə üzvü olması üçün iki mühüm tələb ödənməlidir:

1. Leksik məna: Sözün mütləq anlaşılan lüğəvi mənası olmalıdır.
2. Qrammatik əlaqə: Həmin söz digər sözlərlə qrammatik cəhətdən bağlanmalıdır.

Cümlə üzvləri haqqında bu qaydaları dəqiq öyrən:

• Cümlə üzvləri əsas nitq hissələri və söz birləşmələri vasitəsilə formalaşır.
• Xitablar və ara sözlər cümlədə müəyyən sintaktik vəzifə daşısa da, heç vaxt cümlə üzvü ola bilməz.
• Var, yox, lazım, bəs, gərək, mümkün tipli predikativ sözlər sual tələb etmədən birbaşa ismi xəbər yerində işlənir.
• Sual əvəzlikləri heç bir suala cavab vermədən cümlənin istənilən üzvü vəzifəsini yerinə yetirir.
• Quruluşuna görə cümlə üzvləri sadə və mürəkkəb olur:
  • Sadə cümlə üzvü: Tək bir nitq hissəsi ilə ifadə edilir (kitab — nə?, gözəl — necə?).
  • Mürəkkəb cümlə üzvü: Söz birləşmələri və mürəkkəb adlarla yaranır (sənin dostun — kim?, biz gələndə — nə zaman?, Həsən Əliyev — kim?).

Dilimizdə cəmi beş cümlə üzvü var:

1. Baş üzvlər: Cümlənin qrammatik bünövrəsini qurur — mübtəda və xəbər.
2. İkinci dərəcəli üzvlər: Fikri aydınlaşdırıb genişləndirir — təyin, tamamlıq və zərflik.

Cümlə üzvlərinin şərti işarələri

Sintaktik təhlil zamanı üzvlərin altından xüsusi xətlər çəkilir:

Üzvlər arasında sintaktik əlaqələr

Cümlə üzvləri bir-birinə müəyyən rabitə ilə bağlanır (asılı tərəf ➔ əsas tərəf):

• Mübtəda ➔ xəbər: Aralarında uzlaşma əlaqəsi yaranır.
• Tamamlıq ➔ xəbər: Aralarında idarə və ya yanaşma əlaqəsi olur.
• Zərflik ➔ xəbər: Aralarında idarə və ya yanaşma əlaqəsi qurulur.
• Təyin ➔ aid olduğu hər bir üzv: Həmişə yanaşma əlaqəsi ilə bağlanır.

Diqqət! Bir-biri ilə heç vaxt sintaktik əlaqəyə girməyənlər:

• Tamamlıq ilə zərflik
• Zərflik ilə mübtəda
• Tamamlıq ilə mübtəda

Mübtəda cümlənin ən müstəqil baş üzvüdür. O, haqqında danışılan, iş və ya əlaməti xəbərlə açılan şəxsi və ya əşyanı bildirir.

Mübtədanın əsas əlamətləri:

• Kim? nə? hara? suallarından birinə cavab verir.
• Yalnız və yalnız ismin adlıq halında olan sözlərlə və ifadələrlə deyilir.
• Cümlənin ən sərbəst üzvüdür; heç bir digər üzvdən asılı vəziyyətə düşmür.
• Cümlədə irəli sürülən bütün əsas fikir məhz mübtədanın ətrafında tənzimlənir.
• Mübtəda həm təyinlə yanaşma, həm də xəbərlə uzlaşma əlaqəsinə girir; hər ikisində əsas tərəf kimi çıxış edir: İgid oğlan gəldi.

Mübtədanın ifadə vasitələri

Mübtəda müxtəlif nitq hissələri və birləşmələrlə ifadə olunur:

• İsimlə (ən başlıca ifadə vasitəsi): Alpər döyüşür.
• Əvəzliklə (ən başlıca ifadə vasitəsi): Hamı bizdədir.
• Sifətlə: Gözəllər şənəlir.
• Sayla: Üçüncüsü sizdədir.
• Məsdərlə: Gülmək sənin peşəndir.
• Feili sifətlə: Döyüşənlər mükafatlandırıldı.
• Zərflə: Ora mənim vətənimdir.
• I növ ismi birləşmə ilə: Qədim dövr çox sirlidir.
• II növ ismi birləşmə ilə: Vətən oğlu döyüşə hazır olmalıdır.
• III növ ismi birləşmə ilə: Onun fikri sizi sevindirmək idi.
• Bəzi qeyri-təyini birləşmələrlə: Gözü sürməlilər bizim qızlardır.
• Mürəkkəb adlarla: Nizami Gəncəvi Azərbaycan şairidir.

Xəbər cümlənin baş üzvü olub, mübtədanın gördüyü işi, hərəkəti və ya malik olduğu əlaməti təsdiq və ya inkar edir.

• Məsələn: Qoşun addım-addım irəliləyirdi. cümləsində irəliləyirdi sözü hərəkəti bildirir.
• Mənim oğlum igiddir. cümləsindəki igiddir sözü isə şəxsin əlamətini göstərir.

Xəbərin mühüm xüsusiyyətləri:

• Cümlədə çatdırılan əsas yeniliyi və hökmü xəbər və ona tabe olan ikinci dərəcəli üzvlər vasitəsilə öyrənirik.
• Nə edir? (feilin bütün şəkilləri və zamanlarında), kimdir? necədir? haradadır? və başqa bu kimi suallara cavab verir.
• Tək sözlə (nitq hissəsi ilə) deyiləndə sadə (O, insandır), söz birləşməsi və mürəkkəb adla qurulanda mürəkkəb (Həzi Aslanov Azərbaycan övladıdır) olur.
• Var, yox, gərək, lazım, mümkün, bəs kimi predikativ kəlmələr və sual əvəzlikləri sualsız işlənərək müstəqil sadə ismi xəbər kimi çıxış edir. Bu quruluşlara söz-xəbər deyilir: Kitabım yoxdur.
• Başlamaq, istəmək, bilmək, olmaq, etmək kimi köməkçi feillər cümlədə əsas feillərlə birləşərək bütövlükdə tək bir sadə xəbər əmələ gətirir: O, evə qayıtmaq istəmirdi. / Nigar hələ sərbəst oxuya bilmir. / Tamaşaçılar qəfildən alqışlamağa başladılar.

  Yadda saxla: Əgər başlamaq, istəmək, bilmək, olmaq feilləri başqa feillərlə birləşməyib tək gəlirsə, sərbəst şəkildə müstəqil xəbər kimi çıxış edir: Ayan təzə kitab istəyirdi. / Ailəmiz hazırda rayonda olur. / Həyəcanla gözlənilən yarış artıq başladı.

• İdi, imiş, deyil, ibarətdir hissəcikləri ilə yanaşı qoşmalar təkbaşına götürülmür; onlar aid olduqları sözlə birlikdə bütöv xəbər yaradır: Qonaqlar təzəcə gəlmiş imiş. / Bu kitablar sizin deyil. / Bütün çəkdiyim zəhmət övladlarım üçündür.

Xəbərin növləri və ifadə vasitələri

İfadə vasitəsinə görə xəbərlər feili xəbər və ismi xəbər olmaqla iki yerə bölünür.

1. Feili xəbər

Feilin təsriflənən şəkilləri və frazeoloji birləşmələrlə ifadə olunur:

• Əmr şəkli ilə: Şəxsiyyətini heç zaman satma.
• Xəbər şəkli ilə: Müəllim dayanmadan yazırdı.
• Arzu şəkli ilə: Kaş «Hədəf» qalib gələ idi.
• Lazım şəkli ilə: Qardaşım sabah gələsidir.
• Vacib şəkli ilə: İşimi bir azdan bitirməliyəm.
• Şərt şəkli ilə: Siz getsəniz, inciyərəm.
• Frazeoloji birləşmə ilə: Mən ona qulaq asmadım.

Feili xəbərlə bağlı 3 vacib qeyd:

1. Mürəkkəb cümlələrdə feilin şərt şəkli həmişə asılı (budaq) cümlənin xəbəri mövqeyində çıxış edir: Dostlarımız gəlsə, böyük bir süfrə açacağıq.
2. Frazeoloji birləşmələr, eləcə də ol, et, bil köməkçi feilləri mürəkkəb-tərkibi feil sayıldığı üçün sadə xəbər hesab olunur.
3. «Ol» feili «yaşamaq» və ya «baş vermək / həyata keçmək» mənalarında işlənəndə ayrıca müstəqil xəbər kimi təhlil edilir: Mən kənddə oluram. / İclas sabah olacaq.

2. İsmi xəbər

Müxtəlif adlar (isim, sifət, say, əvəzlik, zərf), təsriflənməyən feillər (məsdər, feili sifət) və ismi birləşmələrlə formalaşır:

• İsimlə: Biz uşağıq.
• Sifətlə: Mənim Vətənim gözəldir.
• Sayla: Məndə ədəbiyyata maraq çoxdur.
• Əvəzliklə: Qardaşım sizdədirmi?
• Zərflə: Onlar irəlidədirlər.
• Məsdərlə: Mənim arzum əsl tələbə olmaqdır.
• Feili sifətlə: Gördüklərinizin hamısı tədbirdə iştirak edənlərdir.
• I növ ismi birləşmə ilə: Mənim toyum bu ildir.
• II növ ismi birləşmə ilə: Xurşidbanu el qızıdır.
• III növ ismi birləşmə ilə: Bu, saytın adıdır.

Xəbər mübtəda ilə həm şəxsə, həm də kəmiyyətə görə uzlaşır.

Şəxsə görə uzlaşma

Xəbər mübtəda ilə həmişə şəxsə görə tam uzlaşır. Mübtəda hansı şəxsdədirsə, xəbər də həmin şəxsin xəbərlik şəkilçisini qəbul edir: Mən oxuyuram. / Sən oxuyursan. / O oxuyur. / Biz oxuyuruq. / Siz oxuyursunuz. / Onlar oxuyurlar.

Kəmiyyətə görə uzlaşma

Mübtəda cəmdədirsə, xəbər də bir qayda olaraq cəm şəkilçisi almalıdır. Lakin III şəxsin cəmində xüsusi hallar yaranır:

1. Mübtəda insan bildirdikdə: Cəmdə olan mübtədanın xəbəri cəmdə olmalıdır: Balacalar ağlayırlar. Əgər xəbər təkdə işlədilərsə (Qonaqlar getdi.), qrammatik norma pozulur.
2. Mübtəda heyvan və quş bildirdikdə: Xəbər həm təkdə, həm də cəmdə işlənə bilər: Atlar qaçır. / Atlar qaçırlar. Birinci halda (Atlar qaçır.) qrammatik norma pozulmuş sayılır.
3. Mübtəda cansız varlıq bildirdikdə: Cəm mübtədanın xəbəri adətən təkdə qalır: Göylər qaraldı. / Binalar söküldü. Bu nümunələrdə kəmiyyətcə uzlaşma pozulsa da, qrammatik norma pozulmur.

Özündən əvvəl gələn cümlə üzvünü izah edən, onun mənasını konkretləşdirib dəqiqləşdirən söz və ya söz birləşməsinə əlavə deyilir.

• Məsələn: Nicat – mənim oğlum bu işin öhdəsindən gələ bilər. cümləsində mənim oğlum ifadəsi Nicat mübtədasının əlavəsidir.
• Kəndimiz dağın ətəyində – meşəlikdə idi. cümləsində isə meşəlikdə idi xəbərin əlavəsidir.

Əlavənin əsas xüsusiyyətləri:

• İzah olunan üzvə əlavəli üzv deyilir.
• Əlavə təkbaşına müstəqil cümlə üzvü hesab edilmir; o, aydınlaşdırdığı sözlə qovuşub vahid bir üzv sayılır: Aynur, yəni sinfimizin ən çalışqan qızı qalib gəldi. / O, oraya – doğma kəndə çatanda bizi xatırlayacaq.
• Həmişə aid olduğu üzvdən sonra gəlir və xüsusi fasilə ilə tələffüz olunur.
• Əlavəli üzvün qrammatik əlamətlərini qəbul edir; onunla şəxsə, kəmiyyətə və hala görə uzlaşır: Onlar – uşaqlar gəlirlər.
• İstisna hal: Mübtəda I və II şəxs əvəzlikləri ilə ifadə olunduqda onun əlavəsi xəbərlə şəxsə görə uzlaşmır; bu zaman əlavənin hər iki tərəfindən vergül qoyulur: Biz, Azərbaycan gəncləri, Azərbaycanın gələcəyini quranlarıq. (Biz I şəxs cəmdə, əlavə Azərbaycan gəncləri III şəxsdədir, xəbər quranlarıq isə I şəxs cəmdə qalır).
• Yazıda durğu işarələri: Əlavələri cümlədə ayırmaq üçün əsasən tire (–), bəzən isə vergül işarəsindən istifadə olunur: Aşağıya – dərəyə bax. / Mən, Məmmədov Murad Rasim oğlu birinci kursda oxuyuram.
• Əgər cümlədə yəni aydınlaşdırma bağlayıcısı varsa, həmin bağlayıcıdan əvvəl vergül qoyulur: Vətən, yəni Azərbaycan mənə hər şeydən üstündür.
• Bütün cümlə üzvlərinin əlavəsi ola bilər (ən çox tamamlıq və zərflikdə rast gəlinir).
• Əlavənin özünün ayrıca təyini ola bilər: Kamil – balaca qardaşım mənə gül almışdı. (Kamil mübtədadır, qardaşım onun əlavəsidir, balaca isə əlavənin təyinidir).

Müxtəlif üzvlərin və birləşmələrin əlavələri

• Mübtədanın əlavəsi: Ramin – dostum bizə kömək edir.
• Tamamlığın əlavəsi: Raminə – dostuma kömək et.
• Təyinin əlavəsi: Ordakı – arxadakı uşaq mənə baxır.
• Xəbərin əlavəsi: Qardaşım evdədir – otağındadır. / Düşmənlər arxada – meşədə idilər.
• Zərfliyin əlavəsi: Belə – asta addımlarla yeri. / Gələn həftə – ayın beşində görüşərik. / Oraya – doğma yurduna qayıt. / Az – cəmi bir qurtum içdim. / İmtahan vermək üçün – tələbə adını qazanmaq üçün gecə-gündüz oxudu. / Sevincindən – ürəyi yerindən oynadığı üçün yerində dura bilmirdi. / Keçən həftə, yəni aprelin ilk günü mühüm yarış keçirildi.
• Xitabın əlavəsi: Ay qardaş, əziz sirdaşım, eşit məni.
• II və III növ ismi birləşmələrin asılı tərəfinin əlavəsi: Muradın – qrup rəhbərinin təklifi hamını razı saldı. / Hədəfə çatmaq, yəni bütün maneələri dəf etmək istəyi ona güc verirdi.
• Feili birləşmələrin asılı tərəfinin əlavəsi: Bakıya – paytaxta yola düşən qonaqlar həvəslə yığışdılar. / Doğma yurda – ata ocağına qayıdanda çox kövrəldim.

Xəbərin əlavəsində xəbərlik şəkilçisinin düşməsi: Bəzi cümlələrdə xəbərə aid əlavədə xəbərlik şəkilçisi qısaldılıb atıla bilər: Bizim bağımız dağın döşündə – meşənin ətəyindədir. Burada ilk baxışda dağın döşündə sözünü zərfliklə qarışdırmaq olar; amma şəkilçini (dağın döşündə[dir]) bərpa etsən, onun birbaşa xəbərin əlavəsi olduğunu asanlıqla görərsən.