Morfologiya — köməkçi nitq hissələri
Qoşma
Bir cümlə iləİsmin müxtəlif hallarındakı sözlərə artırılaraq onlara əlavə məna çaları qazandıran köməkçi nitq hissəsinə qoşma deyilir.
Nə deməkdir
Danışarkən fikrimizi tam çatdırmaq üçün bəzən sözlər arasına xüsusi köməkçilər əlavə edirik. Məsələn, gündəlik həyatda «sənin üçün gəldim» və ya «məktəbə sarı get» deyirik.
Buradakı üçün və sarı sözləri təkbaşına heç bir əşya və ya hərəkət bildirmir. Lakin qoşulduğu sözə zaman, məkan, səbəb və bənzətmə kimi mənalar qatır.
Köməkçi nitq hissələrinin ümumi xüsusiyyətləri
Dilimizdə beş köməkçi nitq hissəsi var: qoşma, bağlayıcı, ədat, modal sözlər və nida.
Onları əsas nitq hissələrindən fərqləndirən əsas cəhətlər bunlardır:
- Müstəqil leksik mənaları olmur (sadə desək, əşya, əlamət və ya hərəkət bildirmir).
- Təklikdə heç bir suala cavab vermir.
- Ayrılıqda müstəqil cümlə üzvü ola bilmir.
- Leksik şəkilçi qəbul edib dəyişmir və yeni söz yaratmır.
- Yalnız qrammatik mənaya malik olurlar.
Qoşmanın fərqləndirici əlaməti
Qoşma ismin adlıq, yiyəlik, yönlük və çıxışlıq halındakı sözlərə qoşulur. Onlara müxtəlif məna çalarları əlavə edir:
- evə kimi
- səndən başqa
- bunun üçün
- quştək
- sənədə dair
- kitabdan əlavə
Ən vacib xüsusiyyəti: Başqa köməkçi nitq hissələrindən fərqli olaraq, qoşma qoşulduğu sözlə birlikdə vahid cümlə üzvü olur (asılı cümlə üzvü yaradır):
- Sənin üçün hədiyyə aldım. (sənin üçün — tamamlıqdır)
- Bu qaydalar hamımıza aiddir. (hamımıza aiddir — xəbərdir)
Qoşmalar quruluş baxımından həmişə sadə olur.
Qoşmaların hallarla işlənməsi və məna növləri
Qoşmalar ismin dörd halı ilə işlənir:
1. Adlıq və yiyəlik halla işlənən qoşmalar
- üçün, ilə (-la²), qədər, kimi, tək, -ca², haqqında, haqda, barədə, barəsində, üzrə
- Yadda saxla: üzrə qoşması yalnız adlıq hal ilə işlənir.
2. Yönlük halla işlənən qoşmalar
- qədər, kimi, -dək, tərəf, sarı, doğru, qarşı, -can², görə, aid, dair, əsasən, xas, məxsus və s.
3. Çıxışlıq halla işlənən qoşmalar
- əvvəl, qabaq, sonra, bəri, başqa, savayı, qeyri, ayrı, ötrü, özgə, əlavə, sarı və s.
Qoşmaların məna növləri cədvəli
Qoşmalar yaratdıqları qrammatik məna çalarlarına görə aşağıdakı qruplara ayrılır:
| Məna növü | Qoşmalar | İşləndiyi hal |
|---|---|---|
| 1. Birgəlik, vasitə, alət | ilə (-la²), -ca² | adlıq, yiyəlik |
| 2. Zaman | əvvəl, qabaq, sonra, bəri | çıxışlıq |
| 3. Məsafə | kimi, qədər, -dək, -can² | yönlük |
| 4. İstiqamət | sarı, tərəf, doğru, qarşı | yönlük |
| 5. Bənzətmə | kimi, qədər, -tək, -cə², təki | adlıq, yiyəlik |
| 6. Fərqləndirmə | başqa, savayı, özgə, qeyri, əlavə | çıxışlıq |
| 7. İstinad | görə, əsasən | yönlük |
| 8. Səbəb, məqsəd | üçün, görə, ötrü, sarı, üstündə, uğrunda, naminə | yiyəlik, yönlük, çıxışlıq |
| 9. Aidlik | dair, aid, xas, məxsus, haqda, barədə | yönlük, yiyəlik |
Vacib qaydalar:
- Bu mənalar qoşmanın qrammatik mənalarıdır. Həmin məna yalnız qoşulduğu sözlə birlikdə üzə çıxır: sənin kimi (bənzətmə), evə kimi (məsafə).
- Sarı qoşması yönlük halda olduqda istiqamət bildirir (məktəbə sarı addımladı). Şifahi nitqdə çıxışlıq hal ilə işləndikdə isə səbəb mənası daşıyır (səndən sarı nigaranam).
- Qoşma cümlədə sərbəst hərəkət edə bilməz. Yalnız qoşulduğu sözlə birlikdə yerini dəyişir.
- Qoşmalar digər köməkçi nitq hissələrindən fərqli olaraq ismin bütün qrammatik şəkilçilərini qəbul edə bilir: Belə işlər məhz sənin kimi-lər-i-ndən-dir.
Qoşmaların omonimliyi və sinonimliyi
1. Qoşmaların omonimliyi
Bəzi qoşmalar həm başqa nitq hissələri kimi, həm də qoşma kimi işlənir:
- tərəf
- İsim kimi: Bu tərəf sıx meşəlikdir.
- Qoşma kimi: Evə tərəf irəlilədik.
- tək
- Sifət kimi: Tək əldən səs çıxmaz.
- Zərf kimi: Yolçular tək gəlmişdir.
- Ədat kimi: Tək sən məni başa düşürsən.
- Qoşma kimi: Bənövşətək ənbər zülfün buy verir.
- sarı
- Feil kimi: Dərhal yaranı sarı.
- Qoşma kimi: Məktəbə sarı yönəldi.
- Sifət kimi: Sarı şar havaya uçdu.
- əvvəl
- Zərf kimi: Əvvəl sən danış.
- Qoşma kimi: Səndən əvvəl bura gəlmişəm.
- doğru
- Sifət kimi: Doğru sözə nə deyəsən.
- Zərf kimi: Həmişə doğru danışmaq lazımdır.
- Qoşma kimi: Kəndə doğru addımlayırdıq.
- özgə
- Sifət kimi: Özgə insan buna qarışmaz.
- Qoşma kimi: Səndən özgə köməyim yoxdur.
- qabaq
- Zərf kimi: Qabaq belə hadisələr olmurdu.
- İsim kimi: Akif qabaq bişirir.
- Qoşma kimi: Səndən qabaq o gəlib çatdı.
- qarşı
- Qoşma kimi: Hücuma qarşı tədbir gördülər.
- Zərf kimi: Qarşı gəlmə, geri çəkil.
- Sifət kimi: Qarşı tərəfə keçmək istədi.
- kimi
- Qoşma kimi: Axşama kimi gözlədik.
- Əvəzlik kimi: Kimi dincəlir, kimi işləyir.
- sonra
- Qoşma kimi: Zəngdən sonra otağa daxil oldu.
- Zərf kimi: Sonra sən gələrsən.
- əsasən
- Qoşma kimi: Faktlara əsasən fikir söylədi.
- Modal söz kimi: Sən, əsasən, öz dərslərinə bax.
- bəri
- Qoşma kimi: Dünəndən bəri xəbər yoxdur.
- Zərf kimi: Bir az bəri gəl.
Qeyri, başqa, əlavə sözləri də omonimlik xüsusiyyətinə malikdir.
Omonimliklə bağlı vacib qaydalar:
- Omonim sözün qoşma olduğunu bilmək üçün onun cümlədəki mənasına və əlaqələndiyi hal şəkilçisinə bax.
- Üçün, ötrü, görə, savayı sözləri yalnız qoşma kimi çıxış edir.
- Qoşmalar xəbərlik, hal və mənsubiyyət şəkilçiləri qəbul edərək dəyişə bilir: Bu sovqat sənin üçündür, Onun kimilərin sözü keçməz.
- Kimi qoşması adlıq halda olan feili sifətə artırıldıqda zaman mənası yaradır: evə çatan kimi (nə zaman?) zəng et.
2. Qoşmaların sinonimliyi
Qrammatik sinonim olan qoşmalar eyni məna çalarını ifadə edir və bir-birini əvəzləyir:
- kimi, qədər, -dək, -can² (məsafə): Evə kimi / qədər / -dək / -cən piyada getdik.
- kimi, tək (bənzətmə, müqayisə): Quş kimi / -tək səmada süzürdü.
- əvvəl, qabaq (zaman): Səndən əvvəl / qabaq mən gəldim.
- tərəf, doğru, sarı (istiqamət): Bağa doğru / sarı / tərəf yollandıq.
- -ca, qədər, kimi, -tək (bənzətmə): Bacın-ca / qədər / kimi / -tək çalışqan ol.
- -ca, ilə (alət, vasitə): Çay boyun-ca / ilə addımladı.
- -ca, görə (istinad): Qaydaca / Qaydasına görə hərəkət et.
- aid, məxsus (məxsusluq): Bizə aid / məxsus kitab.
Bəri və sonra qoşmaları yalnız konkret cümlə daxilində bir-birini əvəz edib sinonim ola bilir: Dünəndən bəri kefim yoxdur və ya Dünəndən sonra kefim yoxdur.
Qoşmaların yazılış qaydaları
Qoşmalar yazılışına görə üç qrupa bölünür:
1. Bitişik yazılan qoşmalar
Təkhecalı qoşmalar həmişə qoşulduğu sözlə bitişik yazılır: -dək, -can², -ca², -tək.
- Quştək uçmaq
- Kəndədək getmək
- Axşamacan dincəlmək
- Dəryaca bilik
- Uşaqtək sevinmək
2. Həm bitişik, həm ayrı yazılan qoşmalar
İlə (-la²) və üçün (-çün) qoşmaları həm ayrı, həm də bitişik yazıla bilir.
- İlə ayrı yazıldıqda bir cür, bitişik olduqda ahəng qanununa görə iki cür (-la / -lə) yazılır:
- Murad ilə getdi → Muradla getdi
- Əli ilə yazdı → Əliylə yazdı
3. Ayrı yazılan qoşmalar
İkihecalı qoşmalar ayrı yazılır: ötrü, savayı, özgə, qeyri və s.
Qızıl qayda: Bütün təkhecalı qoşmalar bitişik, ikihecalı qoşmalar isə ayrı yazılır. Tək istisna: Xas qoşması təkhecalı olsa da, sözə bitişik yazılmır, ayrı yazılır.
Məktəbəqədər sözü tərkibində qoşma olan nadir mürəkkəb sözdür.
Yadda saxla
- Cümlə üzvü olmağını unutma: Qoşma təklikdə cümlə üzvü ola bilməz. Yalnız qoşulduğu sözlə bir yerdə vahid cümlə üzvü kimi təhlil edilir.
- Yalnız qoşma olan sözlər: Üçün, ötrü, görə, savayı sözləri başqa heç bir nitq hissəsi olmur, yalnız qoşmadır.
- Təkhecalı istisna: Təkhecalı qoşmaların hamısı bitişik yazılır, yalnız xas qoşması ayrı yazılır.
- Qoşmalı feili sifət tərkibi: Adlıq halda olan feili sifətə kimi və ya qədər qoşulduqda zaman zərfliyi yaradır.
Tez-tez edilən səhvlər
Üçün, ötrü, görə sözlərini başqa nitq hissəsi kimi götürmək
Bu sözlər dilimizdə yalnız və yalnız qoşma kimi çıxış edir.
Xas qoşmasını təkhecalı olduğu üçün sözə bitişik yazmaq
Xas təkhecalı qoşmalar arasında istisnadır və həmişə ayrı yazılır.
Evə sarı getdi cümləsindəki sarı sözünü rəng bildirən sifət saymaq
Yönlük halda olan sözə qoşulub istiqamət bildirirsə, qoşmadır.
Səndən sonra gəldi cümləsindəki sonra sözünü zərf götürmək
Çıxışlıq hal şəkilçili sözə qoşulduğu üçün qoşmadır; tək işləndikdə isə zərf olur.
Qoşmanı təklikdə müstəqil cümlə üzvü kimi sintaktik təhlilə cəlb etmək
Qoşma mütləq aid olduğu sözlə birlikdə bir cümlə üzvü götürülməlidir.
İmtahanda necə soruşulur
DİM imtahanlarında qoşma mövzusu üzrə feili birləşmələrlə sintaktik əlaqələr xüsusi diqqətlə yoxlanılır:
- Qoşmalı feili birləşmələrin zaman zərfliyi vəzifəsi: «Hansı cümlələrdə qoşma ilə işlənmiş feili birləşmə zaman zərfliyinin ifadə vasitəsidir?» tipli suallarla şagirdin feili sifət və ya digər feili birləşmələrə qoşulan qoşmaları (-an kimi, -dıqdan sonra, -ana qədər) və onların cümlədə zaman zərfliyi yaratmasını tapmaq bacarığı yoxlanılır.
30 saniyəlik təkrar
Qoşmanın rolu: İsmin adlıq, yiyəlik, yönlük və çıxışlıq hallarına qoşularaq müxtəlif məna çalarları yaradır.
Sintaktik xüsusiyyəti: Qoşulduğu sözlə birlikdə bütöv bir cümlə üzvü olur və quruluşca yalnız sadə olur.
Dəyişmə qabiliyyəti: Digər köməkçi nitq hissələrindən fərqli olaraq ismə aid qrammatik şəkilçiləri (hal, mənsubiyyət, xəbərlik) qəbul edə bilir.
Yazılış prinsipi: Təkhecalılar bitişik (xas istisnadır), ikihecalılar ayrı yazılır; ilə və üçün isə həm ayrı, həm bitişik yazıla bilər.
Mənbə: Novcept — DİM buraxılış proqramı üzrə hazırlanmış qayda mətni