Təsriflənməyən feillər (məsdər, feili sifət, feili bağlama)

Gündəlik danışığımızda bəzən hərəkəti konkret şəxsə bağlamadan işlədirik. Məsələn, kitab oxumaq, qaçan uşaq, gülərək danışmaq deyirik. Bu sözlərdə hərəkət var, lakin «mən», «sən», «o» kimi şəxs bölgüsü yoxdur.

Sadəcə desək, «mən, sən, o» kimi şəxslərə və kəmiyyətə görə dəyişməyən feil formalarını təsriflənməyən feillər adlandırırıq.

Bu formalar təsriflənməsə də, feilin təməl xüsusiyyətlərini qoruyub saxlayır:

• Təsdiq və ya inkar olur.
• Təsirli və ya təsirsiz olur.
• Feilin qrammatik məna növlərində işlənir.

Təsriflənməyən feillər eyni zamanda ikili nitq hissəsi xüsusiyyəti daşıyır:

1. Məsdər: Həm feilin, həm də ismin əlamətlərini göstərir.
2. Feili sifət: Həm feilin, həm də sifətin xüsusiyyətlərini özündə birləşdirir.
3. Feili bağlama: Həm feilin, həm də zərfin əlamətlərinə sahib olur.

---

Hər iki qrup feilin özünəməxsus oxşar və fərqli cəhətləri var.

Oxşar cəhətlər

1. Hər iki qrupda mütləq hərəkət məzmunu mövcuddur.
2. Hər ikisi təsdiq və inkar formasında işlənə bilir.
3. Hər ikisi təsirli və ya təsirsiz olur.
4. Hər ikisi feilin qrammatik məna növlərində çıxış edir.

Fərqli cəhətlər

---

Həm feilin, həm də ismin xüsusiyyətlərini daşıyan təsriflənməyən formaya məsdər deyilir.

Məsdər haqqında vacib qaydalar:

• -maq², bəzən isə -ma² şəkilçiləri vasitəsilə formalaşır: oxumaq, gəlmək, yazma, gülmə.
• Məsdər birbaşa hərəkətin adıdır.
• Lüğətlərdə bütün feillər məhz məsdər formasında əks olunur: qaçmaq, işləmək.
• Feilin başlanğıc formasına -maq² şəkilçisi artırmaqla yaranır: tap-maq, bil-mək, dinlə-mək.
• Məsdər ikili xarakter daşıyır: həm feil, həm də isim kimi davranır.
• Cümlə daxilində mübtəda, tamamlıq, ismi xəbər və zərflik vəzifəsini yerinə yetirir.

Xüsusi məqam: Bəzən məsdər kimi, tək, təki qoşmaları ilə birləşib cümlədə təyin mövqeyində də işlənə bilər. Məsələn: Oxumaq kimi dəyərli adət yoxdur. Lakin bu cür istisna nümunələr məsdərin ümumi təyin olmaq qaydası kimi qəbul edilməməlidir.

Məsdərin feilə və ismə aid xüsusiyyətləri

Məsdər haqqında qeydlər

1. III şəxsin mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etdikdə bəzən -maq² şəkilçisi -ma² şəklinə çevrilir: quşların oxu-mağ-ı, quşların oxu-ma-sı.
2. Məsdər ismin bir çox xüsusiyyətini daşısa da, isim kimi cəmlənə və sifətləşə bilməz. Gündəlik danışıqda işlədilən onların oxumaqları tipli birləşmələr qrammatik normanın pozulmasıdır.
3. Məsdərlər cümlədə müxtəlif hallarda fərqli sintaktik vəzifə daşıyır:
   • Yönlük halda olduqda məqsəd zərfliyi olur: Dərsləri oxumağa getdi.
   • Çıxışlıq halda olduqda tamamlıq, səbəb zərfliyi və yer zərfliyi olur:
     • Kitab oxumaqdan yorulmur. (tamamlıq)
     • Çox yatmaqdan başı ağrıyır. (səbəb zərfliyi)
     • Meşədən odun yığmaqdan dönür. (yer zərfliyi)
4. Dilimizdəki bəzi sözlər həm məsdər, həm də isim kimi işlənir: yumaq, cırmaq, çaxmaq. Bu sözlər vurğusuna görə fərqləndiyi üçün omonim deyildir.

---

Həm feilin, həm də sifətin əlamətlərini daşıyan təsriflənməyən feil formasına feili sifət deyilir.

Feili sifət düzəldən şəkilçilər

1. -mış⁴: Keçmiş zaman mənalı feili sifətlər düzəldir: verilmiş (söz), qazılmış (xəndək), batmış (qayıq).
2. -dığı⁴ (mənsubiyyət şəkilçisi ilə): Hər üç şəxsin təkində və cəmində keçmiş zaman məzmunlu feili sifət yaradır: axtardığımız (məktub), bildiyim (sirr), gördükləri (insan).
3. -an²: İndiki zaman məzmunlu feili sifətlər formalaşdırır: dayanan (nəqliyyat), gələn (qonaq).
4. -acaq², -ası², -malı²: Gələcək zaman mənalı feili sifətlər əmələ gətirir: görül-əsi (iş), deyil-əcək (kəlmə), tikil-məli (geyim).

Feili sifətin xüsusiyyətləri

A) Feilə aid əlamətləri

1. Zaman məzmunu bildirir: Bu sözlərdə zaman çaları aydın duyulur — kökəlmiş (heyvan) keçmişi, gələn (adam) indiki anı, görüləcək (işlər) isə gələcək zamanı bildirir.
2. Təsirli və ya təsirsiz olur: oxuyan (tələbə) — təsirli, baxan (uşaq) — təsirsiz.
3. Qrammatik məna növü bildirir: qazılan (sahə) — məchul növ, görüşən (dostlar) — qarşılıq növ.
4. Təsdiq və ya inkar formasında işlənir: ağlayan (körpə) — təsdiq, ağlamayan (körpə) — inkar.
5. Özündə hərəkət anlayışı daşıyır.

B) Sifətə aid əlamətləri

1. Əşyanın əlamət və keyfiyyətini bildirir: uçan (hansı?) quş.
2. Necə? nə cür? hansı? suallarından birinə cavab verir.
3. Təyin etdiyi ismin əvvəlində gəlir: batmış gəmi.
4. Cümlədə əsasən təyin vəzifəsində çıxış edir.
5. Xəbərlik şəkilçiləri qəbul edərək cümlənin ismi xəbəri olur: əzizdir (sifət) — oxuyandır (feili sifət).
6. Sifət kimi substantivləşə (isimləşə) bilir.

---

Şagirdlər çox vaxt feildən düzələn sifətlərlə feili sifətləri bir-birinə qarışdırırlar. Onları ayırd etmək üçün oxşar və fərqli cəhətləri yaxşı bilmək lazımdır.

Oxşar cəhətlər

1. Hər iki forma təyin etdiyi ismin qabağında yer alır: güləyən uşaq (sifət) və gülən uşaq (feili sifət) nümunələrində olduğu kimi.
2. Əşyanın müxtəlif əlamətlərini göstərir, eyni suallara cavab verir və əksər hallarda təyin vəzifəsini daşıyır: ağlağan körpə (hansı? sifət) və ağlayan körpə (hansı? feili sifət).
3. Hər iki forma isimləşə bilir və ismin qrammatik şəkilçilərini qəbul edir: Oxuyanlarımızı mükafatlandırdıq.

Fərqli cəhətlər

1. Hər birinin tamamilə fərqli şəkilçiləri var.
2. Feildən düzələn sifət daimi əlamət, feili sifət isə hərəkətlə bağlı müvəqqəti əlamət bildirir.
3. Feildən düzələn sifətin şəkilçisi leksik, feili sifətin şəkilçisi isə qrammatikdir.
4. Feili sifət birbaşa feil kökündən gəldiyi üçün -ma² şəkilçisi ilə asanlıqla inkara düşür; feildən düzələn sifətlərdə isə inkar forması olmur.
5. Təsirlilik və ya təsirsizlik əlaməti yalnız feili sifətlərdə olur; feildən düzələn sifətlər bu xüsusiyyətə malik deyil.
6. Feili sifət başqa sözləri öz ətrafında cəmləyərək tərkib yarada bilir; feildən düzələn sifətlərdə isə belə tərkib qurma imkanı yoxdur.
7. Feildən düzələn sifətlər adi sifətlər kimi dərəcələnir (çox ağlağan); feili sifətlərdə isə dərəcə anlayışına qətiyyən rast gəlinmir.

Feili sifət tərkibi

Feili sifət ətrafındakı digər sözlərlə birləşərək feili sifət tərkibi yaradır:

Feili sifət və onunla əlaqələnən sözlər cümlənin mürəkkəb üzvü hesab olunur və yalnız bir sintaktik suala cavab verir:

• Vətən yolunda canından keçən qəhrəmanlar unudulmazlar. (vətən yolunda canından keçən — mürəkkəb təyin)
• İmtahandan aşağı qiymət almış şagirdlər əlavə məşğələyə qaldılar. (imtahandan aşağı qiymət almış — mürəkkəb təyin)

---

Feili sifətlər də sifət və saylar kimi cümlədə isimləşə (substantivləşə) bilir. Bu zaman feili sifət ismin xüsusiyyətlərini qazanır: hallanır, cəmlənir, mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir və qoşmalarla işlənir.

Nümunələr üzərində fərqi yoxlayaq:

1. Yatmış uşaq qəfil oyandı.
2. Kitab oxuyan tələbə qrup nümayəndəsidir.
3. Yatmışları narahat etməyin!
4. Yarışda ən fəal olan, həmin dərnəkdə oxuyandır.
5. Yazdığım hamının marağına səbəb oldu.

Təhlili:

• 1-ci cümlədəki yatmış və 2-ci cümlədəki oxuyan sözləri birbaşa ismin qarşısında gəlib hansı? sualına cavab verir və cümlənin təyinidir.
• 3-cü cümlədəki yatmışları sözü cəm və təsirlik hal şəkilçisi qəbul edərək isimləşmiş, cümlənin tamamlığı olmuşdur.
• 4-cü cümlədəki oxuyandır sözü xəbərlik şəkilçisi qəbul edib isimləşmiş və cümlənin ismi xəbərinə çevrilmişdir.
• 5-ci cümlədəki yazdığım feili sifəti mənsubiyyət şəkilçisi ilə birlikdə cümlənin mübtədası olmuşdur.

Diqqət: -dığı⁴ şəkilçisinin tərkibindəki mənsubiyyət şəkilçisini görəndə tərəddüd etmə. Sözə mütləq sintaktik sual ver: əgər ismin sualına cavab verirsə, deməli, isimləşmiş feili sifətdir.

Ən çox -acaq², -mış⁴, -an², -dığı⁴, -malı² şəkilçili feili sifətlər isimləşir. -dığı⁴ istisna olmaqla, digər bütün feili sifət şəkilçiləri omonimdir.

---

Həm feilin, həm də zərfin xüsusiyyətlərini daşıyan təsriflənməyən formaya feili bağlama deyilir.

Feili bağlamanın feilə və zərfə aid xüsusiyyətləri

Əlavə imkan: Feili bağlama təkcə təsriflənən feilləri deyil, eyni zamanda məsdəri, feili sifəti və hətta başqa bir feili bağlamanı da izah edə bilər: qaçıb yorulan, gülərək gedəndə, müşahidə etdikcə hirslənmək.

Feili bağlama şəkilçiləri

1. -ıb⁴:
   • a) Hərəkətin əsas işdən əvvəl icra olunduğunu bildirir: Bağban qapıya söykənib ətrafa baxırdı.
   • b) Əsas hərəkətin tərzini göstərir: Şagird dəftəri götürüb oxumağa başladı.
   • c) Əsas hərəkətin səbəbini bildirir: Uşaq qaranlıqdan qorxub otaqda gizləndi.
2. -araq²: Məzmununa görə -ıb⁴ şəkilçisinə çox yaxındır: Qadın içəri daxil olaraq körpəni qucaqladı.
3. -a², -a²: Eyni feilin təkrarı ilə yaranır və əsasən tərz bildirir: Uşaqlar gülə-gülə həyətə qaçdılar. Əsgər təhlükəni bilə-bilə irəliyə addımladı.
4. -madan²: Hərəkətin zamanını və ya tərzini bildirir: Tapşırığı bitirmədən həyətə çıxma.
5. -mamış²: -madan² şəkilçisinin sinonimidir və əsasən şərt mənası verir: Dərsi oxumadan (oxumamış) bayıra çıxma.

Hərəkətin zamanını bildirən digər şəkilçilər: 6. -anda²: qalanda, verəndə 7. -dıqda⁴: qaldıqda, verdikdə, gördükdə 8. -arkən²: qalarkən, verərkən 9. -ınca⁴: qalınca, verincə 10. -dıqca⁴: qaldıqca, verdikcə 11. -ar² -maz²: Birinci tərəfi təsdiqdə (-ar²), ikinci tərəfi inkarda (-maz²) olan feillərin qoşa işlənməsi ilə düzəlir: baxar-baxmaz, gələr-gəlməz.

Feili bağlama tərkibi və durğu işarəsi

Feili bağlama digər sözlərlə birləşərək feili bağlama tərkibi formalaşdırır. Bu tərkib cümlənin mürəkkəb zərfliyi olur və bütövlükdə tək bir sintaktik suala cavab verir:

• Gənc oğlan pəncərədən baxıb dərindən ah çəkdi.
• Qonaqlar vaxtında gəlib çatmadıqda tədbir təxirə salındı.

Vergül qaydası: -ıb⁴ şəkilçili söz keçmiş zaman mənasında cümlənin həmcins xəbəri kimi çıxış etdikdə ondan sonra mütləq vergül qoyulmalıdır: Murad evdən çıxıb, qonşunun həyətində dayandı. Bu cümlədəki çıxıb sözü çıxmışdı xəbərinin sinonimidir və dayandı xəbəri ilə həmcinsdir.

Vurğu qaydası: -madan² şəkilçisi qətiyyən vurğu qəbul etmir. -arkən², -araq², -ınca⁴, -dıqca⁴ şəkilçilərində isə vurğu birinci hecaya düşür, yəni onların ikinci hecası vurğu qəbul etmir.

---