Feilin zamanları və şəkilləri

Gündəlik danışığımızda etdiyimiz hər bir hərəkəti fərqli vaxtda və fərqli niyyətlə bildiririk. Məsələn, dünən yazdım, indi yazıram, sabah isə yazacağam deyirik.

Bəzən kiməsə «yaz!» deyib əmr edirik, bəzən «kaş yaza» deyib arzulayırıq. Bəzən isə «yazmalıdır» deyib işin vacibliyini vurğulayırıq.

Sadə desək, feil həm işin vaxtını göstərir, həm də danışanın bu işə münasibətini ifadə edir.

Bütün feillər şəxsə, kəmiyyətə və zamana görə dəyişmə xüsusiyyətinə görə iki yerə bölünür:

1. Təsriflənən formalar: Şəxs və zamana görə dəyişə bilən formalar — yəni feilin şəkilləri.
2. Təsriflənməyən formalar: Şəxsə və zamana görə dəyişməyən formalar (məsdər, feili sifət, feili bağlama).

Feil şəxsə və kəmiyyətə görə dəyişəndə xüsusi şəxs sonluqları qəbul edir:

---

Hərəkətin nə vaxt yerinə yetirildiyini (və ya yetirilmədiyini) bildirən qrammatik kateqoriyaya feilin zamanı deyilir.

Azərbaycan dilində feillər 3 əsas zaman üzrə təsnif edilir:

1. Keçmiş zaman
2. İndiki zaman
3. Gələcək zaman

1. Keçmiş zaman

İş və hərəkətin danışılan andan əvvəl baş verib-bitdiyini göstərir. İki növü var:

I. Şühudi keçmiş zaman

Hərəkətin keçmişdə icra edildiyini gözlə görülmüş kimi, qətiyyətlə bildirir.

• Şəkilçisi: -dı⁴ (-dı, -di, -du, -dü).
• Misallar: çağır-dı (təsdiq), vermə-di (inkar), soy-du, öl-dü.
• Şəxsə görə dəyişməsi: tutdu-m, tutdu-n, tut-du, tutdu-q, tutdu-nuz, tutdu-lar.

II. Nəqli keçmiş zaman

Hərəkətin keçmişdə baş verdiyini sonradan eşitmə və ya nəql yolu ilə xəbər verir.

• Əsas şəkilçisi: -mış⁴ (-mış, -miş, -muş, -müş).
• Nümunələr (şəxslər üzrə): çağır-mış-am (I şəxs tək), çağır-mış-ıq (I şəxs cəm), çağır-mış-sınız (II şəxs cəm), çağır-mış-dır (III şəxs tək), çağır-mış-lar (III şəxs cəm).
• Danışıqda fərq: Şifahi nitqdə II şəxsin təkində və cəmində -ş samitinin tələffüz olunmadığı hallara rast gəlinir: sat-mış-san əvəzinə sat-mı-san, sat-mış-sınız əvəzinə sat-mı-sınız.
• İkinci şəkilçisi: Nəqli keçmiş II və III şəxslərdə -ıb⁴ (-ıb, -ib, -ub, -üb) şəkilçisi ilə də formalaşır:
  • II şəxs: satıbsan, gəlibsən, durubsan, götürübsən; satıbsınız, gəlibsiniz, durubsunuz, götürübsünüz.
  • III şəxs: satıb(dır), durub(dur), götürüb(dür); satıblar, gəliblər, durublar, götürüblər.

Yoxla və diqqət et: Nəqli keçmişin -ıb⁴ şəkilçisi I şəxsdə (mən, biz) heç vaxt işlənmir.

---

2. İndiki zaman

Hərəkətin məhz söhbət aparılan anda baş verdiyini bildirir.

• Şəkilçisi: -ır⁴ (-ır, -ir, -ur, -ür).
• Feilin kökü samitlə bitdikdə birbaşa şəkilçi qoşulur (yaz-ır, qorx-ur), saitlə bitdikdə isə araya -y- bitişdiricisi əlavə edilir (istə-yir, saxla-yır).
• Tələffüz fərqi: Bəzi sözlərdə yazılış və deyiliş fərqlənir: başlayır [başdıyır], işləyir [işdiyir].
• İnkar forması: İnkar şəkilçisi (-ma, -mə) indiki zamanda saitini (-a, -ə) itirir: gör-mə-di (keçmiş), gör-m-ür (indiki).
• Şəxsə görə dəyişməsi: verir-əm, verir-sən, verir, verir-siniz.

---

3. Gələcək zaman

İşin danışılan andan sonra baş verəcəyini göstərir. İki yerə ayrılır:

I. Qəti gələcək zaman

Hərəkətin mütləq icra ediləcəyini qətiyyətlə bildirir.

• Şəkilçisi: -acaq² (-acaq, -əcək).
• Nümunələr: qalacağam, düzəcəyəm; qalacağıq, düzəcəyik; qalacaqsan, düzəcəksən.
• Səs əvəzlənməsi: Saitlə başlanan şəxs şəkilçisi qoşulduqda q → ğ, k → y əvəzlənməsi baş verir: yatacaq – yatacağam, siləcək – siləcəyəm.
• Saitlə bitən köklərdə araya -y- artırılır: darayacaq, işləyəcək.
• Tələffüz fərqi: başlayacaq [başdıyacax].

II. Qeyri-qəti gələcək zaman

Hərəkətin gələcəkdə icrasının şübhəli, ehtimal xarakterli olduğunu göstərir.

• Şəkilçisi: -ar² (-ar, -ər).
• Samitlə bitənlərə birbaşa (tap-ar, bil-ər), sonu saitlə bitən feil köklərinə isə -y- bitişdirici samiti ilə qoşulur (qala-yar, bəstələ-yər).
• Tələffüz fərqi: başlayar [başdıyar], işləyər [işdiyər].
• İnkar forması: İnkar şəkilçisinin saiti düşür. II və III şəxslərdə r → z əvəzlənməsi baş verir:
  • I şəxs: dur-m-ar-am
  • II şəxs: dur-m-az-san
  • III şəxs: dur-m-az

Zamanlarla bağlı vacib qeydlər:

1. Kök və ya əsası -la² ilə qurtaran feillərə qeyri-qəti gələcək zaman artırıldıqda iki cür hal olur: ya araya bitişdirici y səsi girir (sax-la-y-ar, göz-lə-y-ər), ya da zaman şəkilçisindəki sait ixtisar olunur (sax-la-r, göz-lə-r).
2. III şəxsdə şəxs sonluğu (-dır⁴) işlənməyən hallar: Feilin arzu və şərt şəkilləri, eləcə də şühudi keçmiş, indiki və qeyri-qəti gələcək zamanlar III şəxsin təkində -dır⁴ şəkilçisini qəbul etməz: alır, alar, aldı.
3. İndiki və qeyri-qəti gələcək zamanda cəm şəkilçisi fərqli tələffüz edilir: alarlar [alallar], gəlirlər [gəlillər].
4. Nəqli keçmişin -ıb⁴ forması və qəti gələcək zaman III şəxsdə -dır⁴ qəbul edə də bilər, etməyə də: alıb – alıbdır, alacaq – alacaqdır.
5. Nəqli keçmişin -mış⁴ forması isə III şəxsdə -dır⁴ şəkilçisini hər zaman qəbul edir: almışdır.

---

Danışan şəxsin görülən işə subyektiv münasibətini bildirən qrammatik kateqoriyaya feilin şəkilləri deyilir.

Danışanın münasibətinə görə işin icrası:

• a) tələb və ya əmr oluna bilər;
• b) arzu edilə bilər;
• c) vacib sayıla bilər;
• ç) müəyyən şərtə bağlana bilər;
• d) müəyyən zaman və şəxs üzrə xəbər verilə bilər.

Dilimizdə feilin 6 şəkli var:

1. Əmr şəkli
2. Xəbər şəkli
3. Arzu şəkli
4. Vacib şəkli
5. Lazım şəkli
6. Şərt şəkli

1. Feilin əmr şəkli

Əmr, xahiş, məsləhət, təklif və nəsihət məzmunu ifadə edir.

• Xüsusi şəkilçisi yoxdur. Kök və ya başlanğıc formaya birbaşa şəxs sonluqları artırılaraq yaranır: qal-ım, qal-sın, qal-aq.
• Zaman şəkilçisi qəbul etmir, lakin məzmununda gələcək zaman anlayışı duyulur.
• Şəxs sonluqları digər şəkillərdən tamamilə fərqlənir:

---

2. Feilin xəbər şəkli

İşin nə vaxt və kim tərəfindən icra olunduğunu xəbər verir.

• Xüsusi qrammatik əlaməti yoxdur. Zaman şəkilçiləri və şəxs sonluqları vasitəsilə formalaşır.
• Məsələn: görəcəksən sözündə gör feil kökü, -əcək qəti gələcək zaman şəkilçisi, -sən II şəxs sonluğudur. Söz xəbər şəklindədir.
• Bütün zamanlarda işlənə bilən yeganə şəkildir. Digər şəkillər zaman şəkilçisi qəbul etmir, sadəcə gələcək məzmunu daşıyır.

Feilin xəbər şəklinin zamanlar və şəxslər üzrə dəyişmə cədvəli:

---

3. Feilin arzu şəkli

Hərəkətin gələcəkdə icrasının arzu edildiyini bildirir.

• Şəkilçisi: -a² (-a, -ə). Feil saitlə bitdikdə araya -y- artırılır: tap-a, tapıl-a, qazdır-a, sev-ə, sevil-ə, saxla-ya, gözlə-yə.
• Zamana görə dəyişmir, daxilində gələcək zaman anlayışı var.
• Əksər hallarda qarşısında gərək və ya kaş ədatları işlənir: gərək (kaş) dayan-a, gərək (kaş) səslə-yə, gərək (kaş) gör-ə, gərək (kaş) dinlə-yə.
• Tələffüz fərqi: başlaya [başdıya].
• Fərqləndirmə qaydası: I şəxsin cəmindəki -aq, -ək həm arzu, həm əmr şəkli ola bilər. Cümlənin məzmununa bax:
  • Qarşısına kaş qoyula bilirsə → arzu şəkli: Kaş oxuyaq.
  • Qarşısına qoy, gəl əlavə edilirsə → əmr şəkli: Gəl oxuyaq.

---

4. Şərt şəkli və digər şəkillərlə bağlı vacib qaydalar

• Şərt şəkli müstəqil cümlənin xəbəri ola bilmir. Yalnız tabeli mürəkkəb cümlədə asılı cümlənin xəbəri kimi çıxış edir: Əgər oxumaq istəsən, mənim kitabımı götürərsən.
• III şəxsdə şəxs sonluğu (-dır⁴) qəbul etməyənlər: İndiki, qeyri-qəti gələcək və şühudi keçmiş zamanlar, habelə arzu və şərt şəkli III şəxsdə -dır⁴ qəbul etmir: O alır, O alar, O aldı, Kaş o, kitab ala, Əgər gəlsə, …

Feilin bütün şəkillərinin ümumi sxemi

---

Şəxs sonluğu qəbul edən istənilən söz cümlədə yalnız xəbər vəzifəsində çıxış edir.

1. Təsriflənməyən feillərdə şəxs sonluğu:

   • Feili sifət: Adlara qoşulan xəbərlik şəkilçilərini tam qəbul edir (I şəxs: -am², -ıq⁴; II şəxs: -san², -sınız⁴; III şəxs: -dır⁴, -dırlar⁴).
   • Məsdər: Yalnız III şəxsin xəbərlik şəkilçisini qəbul edir: -dır⁴.
   • Feili bağlama: Şəxs sonluğu qəbul etmir, çünki cümlədə yalnız zərflik olur.

2. Əmr şəklinin xüsusi şəxs sonluqları:

   • I şəxs: təkdə -ım⁴ (gəlim, deyim), cəmdə -aq² (gələk, deyək)
   • II şəxs: təkdə – (sən gəl, de), cəmdə -ın⁴ (gəlin, deyin)
   • III şəxs: təkdə -sın⁴ (gəlsin, desin), cəmdə -sın⁴ + lar (gəlsinlər, desinlər)

3. Digər şəkillərin (arzu, lazım, vacib, şərt, xəbər) şəxs şəkilçiləri:

   • I şəxsin təki (-am² / -m): gəl-ir-əm (indiki z.), gəl-əcəy-əm (qəti g.z.), gəl-ər-əm (qeyri-qəti g.z.), gəl-miş-əm (nəqli k.z.), gəl-di-m (şühudi k.z.), gəl-məli-yəm (vacib), gəl-əsi-yəm (lazım), gəl-ə-m (arzu), gəl-sə-m (şərt).
   • I şəxsin cəmi (-ıq⁴ / -k): gəl-ir-ik (indiki z.), gəl-əcəy-ik (qəti g.z.), gəl-ər-ik (qeyri-qəti g.z.), gəl-miş-ik (nəqli k.z.), gəl-di-k (şühudi k.z.), gəl-məli-yik (vacib), gəl-əsi-yik (lazım), gəl-ə-k (arzu), gəl-sə-k (şərt).
   • II şəxsin təki (-san² / -n): gəl-ir-sən (indiki z.), gəl-əcək-sən (qəti g.z.), gəl-ər-sən (qeyri-qəti g.z.), gəl-miş-sən (nəqli k.z.), gəl-di-n (şühudi k.z.), gəl-məli-sən (vacib), gəl-əsi-sən (lazım), gəl-ə-sən (arzu), gəl-sə-n (şərt).
   • II şəxsin cəmi (-sınız⁴ / -nız): gəl-ir-siniz (indiki z.), gəl-əcək-siniz (qəti g.z.), gəl-ər-siniz (qeyri-qəti g.z.), gəl-miş-siniz (nəqli k.z.), gəl-di-niz (şühudi k.z.), gəl-məli-siniz (vacib), gəl-əsi-siniz (lazım), gəl-ə-siniz (arzu), gəl-sə-niz (şərt).
   • III şəxsin təki (-dır⁴ / –): gəl-ir (indiki z.), gəl-əcək-dir (qəti g.z.), gəl-ər (qeyri-qəti g.z.), gəl-miş-dir (nəqli k.z.), gəl-di (şühudi k.z.), gəl-məli-dir (vacib), gəl-əsi-dir (lazım), gəl-ə (arzu), gəl-sə (şərt).
   • III şəxsin cəmi (-dirlər⁴ / -lar²): gəl-irlər (indiki z.), gəl-əcək-dirlər (qəti g.z.), gəl-ərlər (qeyri-qəti g.z.), gəl-miş-dirlər (nəqli k.z.), gəl-dilər (şühudi k.z.), gəl-məli-dirlər (vacib), gəl-əsi-dirlər (lazım), gəl-ə-lər (arzu), gəl-sə-lər (şərt).

---

İdi, imiş, isə hissəcikləri həm feillərə, həm də digər əsas nitq hissələrinə qoşula bilir: gəlmiş idi, yazar imiş, gələr isə, uşaq idi, uşaq imiş.

Əsas qaydaları:

1. Şəkilçiləşmə forması: idi → -dı⁴, imiş → -mış⁴, isə → -sa².
2. Haraya qoşulur: Zaman və şəkli bildirən şəkilçilər birbaşa feilin kökü və ya başlanğıc forması üzərinə artırılır (yaz-dı, yaz-mış-am, yaz-sa). Hissəciklər (eləcə də onların qısaldılmış formaları) isə feil şəklinin şəkilçisindən dərhal sonra əlavə olunur (yaz-ır-(idi)dı, yaz-acaq-(imiş)mış, yaz-ar-(isə)sa).
3. Vurğu qəbul etməməsi: Şəkilçiləşmiş hissəciklər vurğu qəbul etmir: deyə′rdi, demi′şmiş, gəli′rsə.
4. Cümlə üzvü mövqeyi: Qoşulduğu sözlə birlikdə bir sadə cümlə üzvü yaradır, quruluşu mürəkkəbləşdirmir: Qardaşım dünən sizə demiş idi (demiş idi — sadə xəbərdir).
5. Yazılış qaydası:
   • Samitlə bitən feillərdə həm ayrı, həm də bitişik yazıla bilər: gəlirdi, gəlir idi.
   • Sonu sait səslə bitən feillərdə və adlarda hissəciklər hər zaman ayrıca qeyd edilir: yaza idi, gələ idi, atam idi, cavan ikən.
6. Şəkillərə qoşulma imkanları:
   • idi: Təkcə əmr şəkli və şühudi keçmiş zamanla işlənmir. Qalan bütün feil şəkillərinə sərbəst qoşulur: vurur idi (indiki z.), vurmuş idi (nəqli k.z.), vuracaq idi (qəti g.z.), vurar idi (qeyri-qəti g.z.), vurmalı idi (vacib), vurası idi (lazım), vursa idi (şərt).
   • imiş: Eynilə idi kimi, şühudi keçmişə və əmr şəklinə artırılmır; digər şəkillərlə işlənə bilir: vurur imiş (indiki z.), vurmuş imiş (nəqli k.z.), vuracaq imiş (qəti g.z.), vurar imiş (qeyri-qəti g.z.), vurmalı imiş (vacib), vurası imiş (lazım), vursa imiş (şərt).
   • isə: Əmr, arzu və şərt şəkilləri ilə heç vaxt işlənməz. Yalnız xəbər, vacib və lazım şəkilləri ilə işlənir: gəldi isə (şühudi k.z.), gəlmiş isə (nəqli k.z.), gələcək isə (qəti g.z.), gəlməli isə (vacib), gələsi isə (lazım).
7. İsə hissəciyinin xüsusiyyəti: Müstəqil cümlənin xəbəri ola bilmir, tabeli mürəkkəb cümlənin asılı tərəfində işlənib şərt mənası yaradır: O səni görərsə, pis olar.
8. Şəxs şəkilçisinə görə mövqeyi:
   • idi həmişə şəxs şəkilçisindən əvvəl gəlir: yazmış-dı-m.
   • imiş həm şəxs şəkilçisindən əvvəl, həm də sonra gələ bilər: yazmış-mış-am, yazmış-am-mış.
   • isə həmişə şəxs şəkilçisindən sonra gəlir: yazdı-m-sa.
9. Birlikdə işlənməsi: idi və imiş hissəcikləri isə hissəciyi ilə yanaşı işlənə bilər: Gəlmişdimsə.

---

Hissəciklərin müqayisəli cədvəlləri

İdi, imiş, isə hissəciklərinin təsriflənən feillərə qoşulması:

İdi, imiş hissəciklərinin əsas nitq hissələrinə qoşulması:

İdi və imiş hissəciklərinin keçmiş zaman şəkilçiləri ilə fərqi:

İdi, imiş hissəcikləri ilə isə hissəciyinin müqayisəsi:

İsə hissəciyinin ixtisarı (-sa²) ilə feilin şərt şəklinin müqayisəsi:

---