Feil və məna növləri

Gündəlik həyatımızda səhərdən axşamadək saysız-hesabsız işlər görürük. Məsələn, qaçırıq, yazırıq, fikirləşirik, gülürük və ya dincəlib yatırıq.

Bütün bu fəaliyyətləri dildə ifadə edən sözlər feil adlanır. Feil nə etmək?, nə olmaq?, nə etdi?, nə edir?, nə edəcək? kimi suallara cavab verir.

Qrammatikada hərəkət dedikdə təkcə qaçmaq və ya getmək nəzərdə tutulmur. İnsanın düşündüyü hər bir fikir, düşdüyü hər bir vəziyyət və ya gördüyü hər bir iş də qrammatik hərəkətdir.

Məhz bu xüsusiyyətinə görə feillər məzmununa görə 5 əsas qrupa bölünür:

1. İş feilləri: Əl əməyini, görülən konkret iş və fəaliyyəti ifadə edir: tikmək, kəsmək, sökmək, təmizləmək, rəngləmək, pozmaq, cırmaq.
2. Hərəkət feilləri: Fiziki yerdəyişmə və mexaniki hərəkəti göstərir: getmək, gəlmək, qaçmaq, hoppanmaq, tullanmaq, atılmaq.
3. Nitq feilləri: Danışığı və dillə qurulan ünsiyyət prosesini bildirir: danışmaq, demək, söyləmək, müraciət etmək, susmaq, dinləmək.
4. Təfəkkür feilləri: Beynin fəaliyyətini, düşünmə və hissetmə proseslərini əks etdirir: anlamaq, fikirləşmək, düşünmək, yad etmək, hiss etmək.
5. Hal-vəziyyət feilləri: Canlı və ya cansız varlıqların düşdüyü daxili və xarici durumu bildirir: ağarmaq, bozarmaq, qaralmaq, pərt olmaq, incimək.

Bütün feillərə xas ümumi xüsusiyyətlər

Feilləri digər nitq hissələrindən fərqləndirən 4 mühüm cəhət var:

1. Hərəkət bildirməsi: Bütün feillər mütləq hərəkət anlayışı ilə bağlıdır.
2. Təsirlilik xüsusiyyəti: Feillər ya təsirli, ya da təsirsiz olur.
3. İnkarlıq xüsusiyyəti: Hər bir feil təsdiqdə və ya inkarda işlənə bilir.
4. Qrammatik məna növü: Hərəkətin icraçısı ilə obyekt arasındakı münasibətə görə xüsusi növlərə malikdir.

Bundan əlavə, feillər təsriflənən və təsriflənməyən olmaqla iki böyük qrupa ayrılır:

• Təsriflənən feillər: Şəxsə, kəmiyyətə və zamana görə dəyişə bilir, xüsusi şəkillərə malikdir.
• Təsriflənməyən feillər: Şəxsə və zamana görə dəyişmir (məsdər, feili sifət, feili bağlama).

Vacib qeyd: Feildə «hərəkət bildirmək» şərti xarakter daşıyır. Bir işin icra olunmadığını bildirən sözlər də feildir: demədi, yetişmədi.

---

Feillər quruluşuna görə üç növə bölünür: sadə, düzəltmə və mürəkkəb.

1. Sadə feillər

Yalnız bir kökdən ibarət olan əsl feillərdir: gəl, gül, iç, üz, gör, aş, de.

Sadə feilə istənilən qədər qrammatik şəkilçi artırsan belə, o yenə sadə feil olaraq qalır.

Oxu feilinə qrammatik şəkilçilər artırıb yoxlayaq:

• Zamana və şəklə görə: oxuyur, oxudu, oxuyacaq, oxusun, oxumalıdır.
• Şəxsə və kəmiyyətə görə: oxuyuram, oxuyursan, oxuyuruq, oxuyursunuz.

Hər iki halda sözün quruluşu dəyişmir, sadə qalır. Dilimizdəki bütün sadə feillər mənşəcə sırf millidir (türk mənşəlidir).

2. Düzəltmə feillər

Kökə leksik şəkilçi qoşmaqla yaranır. Düzəltmə feillər isimlərdən, sifətlərdən, saylardan, əvəzliklərdən, zərflərdən, təqlidi sözlərdən və feillərin özündən düzəlir.

A) Adlardan feil düzəldən şəkilçilər

Bu şəkilçilər müxtəlif adlara qoşularaq yeni feil yaradır:

• -la²: iz-lə(mək), göz-lə(mək), yel-lə(mək), qabaq-la(maq)
• -lan²: lovğa-lan(maq), dil-lən(mək), ev-lən(mək)
• -laş²: ayaq-laş(maq), üz-ləş(mək), qabaq-laş(maq)
• -ar²: boz-ar(maq), ağ-ar(maq), ot-ar(maq)
• -al² (-l): az-al(maq), qara-l(maq), uca-l(maq)
• -sa²: qərib-sə(mək), su-sa(maq)
• -ik: gec-ik(mək), pis-ik(mək)
• -imsə: mən-imsə(mək)
• -aş: yan-aş(maq)
• -i⁴: turş-u(maq), ləng-i(mək), təng-i(mək), bərk-i(mək)
• -a²: qan-a(maq), boş-a(maq), əl-ə(mək), yaş-a(maq), dil-ə(mək)
• -ılda²: pıç-ılda(maq), şapp-ılda(maq)
• -ırğa: yad-ırğa(maq)

Qoşulduğu nitq hissəsinə görə qruplaşdırma:

• İsimlərdən yarananlar: Kökü əşya və anlayış bildirən sözlərdən törəyir: baş-la, iz-lə, dil-lən, yol-lan, su-sa.
• Sifətlərdən yarananlar: Əlamət və ya keyfiyyət bildirən köklərə qoşulur: yaxşı-laş, təmiz-lə, boz-ar, qoca-l, qərib-sə.
• Saydan düzələnlər: bir-ləş, çox-al, az-al.
• Əvəzlikdən düzələnlər: mən-imsə, öz-ləş.
• Zərflərdən yarananlar: Zaman və yer bildirən sözlərdən əmələ gəlir: irəli-lə, gecə-lə, uzaq-laş, gec-ik.
• Təqlidi sözlərdən düzələnlər: tıqq-ılda, şapp-ılda.

B) Feildən feil düzəldən şəkilçilər

Birbaşa feil köklərinə qoşulub yeni feillər formalaşdırır:

• -ıl⁴: döy-ül-mək, soy-ul-maq, qoy-ul-maq
• -ın⁴: de-yin-mək, oxu-n-maq, gey-in-mək
• -ış⁴: böl-üş-mək, gör-üş-mək, öt-üş-mək
• -dır⁴: yaz-dır-maq, al-dır-maq, yan-dır-maq
• -ar²: qop-ar(maq), çıx-ar(maq)
• -ir⁴: biş-ir(mək), köç-ür(mək), öt-ür(mək)
• -ıt⁴ (-t): ax-ıt(maq), oxu-t(maq)
• -ümsə: gül-ümsə(mək)
• -ələ: səp-ələ(mək), eş-ələ(mək)
• -ı: qaz-ı(maq)
• -dər: dön-dər(mək)
• -aş², -ş: yara-ş-maq, dala-ş-maq, tut-aş-maq
• -ız⁴ (-ğız): qorxuz(maq), qalxız(maq), durğuz(maq)

Düzəltmə feillərlə bağlı mühüm qaydalar:

• Mənşə: Düzəltmə feillərin kökü başqa dillərdən alınma ola bilər, amma feil düzəldən bütün şəkilçilər millidir.
• Məna növü əlaqəsi: Feildən feil düzəldən şəkilçilərin böyük əksəriyyəti eyni zamanda feilin qrammatik məna növlərini yaradır.
• Şəkilçi variantları: Adlardan feil düzəldən şəkilçilər əsasən 2 cür, feildən feil düzəldənlər isə əsasən 4 cür yazılır.
• -lan² və -ləş² şəkilçilərini ayır: Əgər sözün kökünə əvvəlcə -la² artırmaq mümkündürsə, bu zaman iki leksik şəkilçi var: salam-la-ş-maq, qarşı-la-ş-maq (çünki salamlamaq, qarşılamaq sözləri mövcuddur). Lakin alovla, lovğala deyə sözlər olmadığından, lovğa-lan-maq, alov-lan-maq sözləri bütöv -lan² şəkilçisi ilə yaranmışdır.
• Tək leksik şəkilçili sözlər: Qabaqlaşmaq, üzləşmək, ayaqlaşmaq sözlərində bir leksik şəkilçi (-laş²) var; onları qabaqlamaq, üzləmək, ayaqlamaq sözləri ilə qarışdırma.
• İki cür təhlil olunan söz: Daşlaşmaq feilinin tərkibi cümlədəki mənasından asılı olaraq dəyişir: Uşaqlar daş-la-ş-dı-lar dedikdə biri digərinə daş atdığı üçün sözdə iki leksik şəkilçi var, Qurumuş torpaq daş-laş-dı dedikdə isə bərkiyib daş halına gəldiyi üçün bircə leksik şəkilçi qəbul edilir.
• Zahirən şəkilçiyə bənzəyən sadə feillər: Yapışmaq, dağılmaq, qızarmaq, anlamaq, qaldırmaq, güləşmək, dinləmək, dağıtmaq kimi feillər sadədir. Çünki şəkilçiyə bənzəyən hissəni atdıqda qalan köklə heç bir məna bağlılığı qalmır.
• Tarixən dəyişmiş köklər: Kiçilmək (kiçik), qızarmaq (qırmızı), uzanmaq (uzun), dağılmaq (dağ), dağıtmaq (dağ) sözləri etimoloji baxımdan düzəltmə olsa da, müasir dilimizdə birmənalı olaraq sadə feil sayılır.
• Kökdə saitin düşməsi (fleksiya): Bəzi feillərə saitlə başlanan leksik şəkilçi qoşulduqda kökün son saiti düşür: ayır – ayrıl, çevir – çevril. Lakin vurğu qəbul etməyən şəxs şəkilçisi qoşulduqda həmin sait düşmür: ayırın, çevirin.

3. Mürəkkəb feillər

İki və daha artıq sözün birləşməsi ilə yaranıb bütöv bir məna ifadə edir. Yaranma yolları aşağıdakılardır:

1. Yaxın və ya əks mənalı feillərin birləşməsi (defislə yazılır):
   • Birinci tərəf -ıb⁴ qəbul edə bilər: oturub-durmaq, bəzənib-düzənmək, gedib-gəlmək, küsüb-barışmaq.
   • Hər iki tərəf eyni qrammatik şəkilçi ilə dəyişə bilər: atır-tutur, oturacaq-duracaq.
2. Köməkçi feillərlə yaranan tərkibi feillər (ayrı yazılır): Olmaq, etmək, bilmək, qılmaq kimi köməkçi sözlərin adlara və ya digər feillərə qoşulması ilə düzəlir: oxuya bilmək, yaxşı olmaq, göz etmək, namaz qılmaq.
3. Təkrarlanan feili bağlama şəklində yarananlar (defislə yazılır): -a², -a² və ya -ar², -maz² şəkilçilərinin köməyi ilə formalaşır: baxa-baxa, gülə-gülə, oxuyar-oxumaz, gələr-gəlməz.
4. Frazeoloji birləşmələr (mürəkkəb feil sayılır): Məcazi mənalı sabit söz birləşmələri proqrama əsasən mürəkkəb feil hesab edilir: canı çıxmaq, ürəyi yanmaq, dilə düşmək. Cümlə təhlilində bütövlükdə sadə feili xəbər kimi qəbul olunur.

Müstəqil sadə feil kimi işlənən köməkçi sözlər:

• Etmək: «Yerinə yetirmək, həyata keçirmək» mənasında müstəqil sadə feildir: Tapşırdıqlarını etmişəm.
• Olmaq: Haradasa yaşamaq, qalmaq, iştirak etmək və ya mövcudluq bildirdikdə köməkçi yox, müstəqil sadə feil kimi çıxış edir: Biz keçən il Təbrizdə olmuşuq. Mən də bayaq iclasda oldum.
• Bilmək: «Öyrənmək, tanımaq, xəbərdar olmaq» mənasında müstəqil sadə feildir: Mən bunu yaxşı bilirəm. Əvvəlcədən bilirdim.

---

Feil hərəkətin icra edildiyini bildirdiyi kimi, icra edilmədiyini də göstərə bilir:

• Təsdiq feillər: Hərəkətin baş verdiyini bildirir. Xüsusi şəkilçisi yoxdur, kök və başlanğıc formada təsdiqdə olur: de, danış, oturt, qoxula.
• İnkar feillər: Hərəkətin baş vermədiyini bildirir. Vurğu qəbul etməyən -ma² şəkilçisi ilə düzəlir: demə, danışma, oturtma, qoxulama.

İnkar şəkilçisi ilə isim/sifət düzəldən -ma² şəkilçisinin müqayisəsi

İnkarla bağlı xüsusi qaydalar:

1. İndiki və qeyri-qəti gələcək zaman: Bu zamanlarda -ma² inkar şəkilçisindəki sait düşür və yalnız -m qalır: gözlə-m-ir, oxu-m-ur-san, de-m-ər-əm (ilkin forması: de-mə-yər-əm).
2. Lazım şəklinin inkarı: -ma² ilə deyil, yalnız deyil hissəciyi ilə düzəlir: oxuyası deyiləm, deyəsi deyilik (oxumayasıyam, deməyəsiyəm formaları səhv sayılır).
3. Vacib şəklinin inkarı: Həm -ma² şəkilçisi, həm də deyil sözü ilə yarana bilir: oxumamalıyam və ya oxumalı deyiləm, deməməliyəm və ya deməli deyiləm.
4. Vurğu xüsusiyyəti: İnkar şəkilçisi vurğu qəbul etmir, vurğu ondan əvvəlki hecaya düşür. Qeyri-qəti gələcək zamanda isə inkar şəkilçisi saitini itirib zaman şəkilçisi ilə birləşir və vurğu zaman şəkilçisinin üzərinə keçir: oxuma′ram, gəlmə′zsən.

---

Feillər obyektlə əlaqəsinə görə iki növə ayrılır:

• Təsirli feillər: Özündən əvvəl gələn sözün ismin təsirlik halında (kimi? nəyi? haranı? yaxud qeyri-müəyyən formada nə?) olmasını tələb edən feillərdir: kitabı (nəyi?) al, məktubu (nəyi?) yaz, Vətəni (nəyi?) sev, gül (nə?) dərirəm, kitab (nə?) alıram.
• Təsirsiz feillər: Özündən asılı sözün təsirlik halda işlənməsini tələb etmir: Xörək (nə?) bişdi. Səndən (kimdən?) yazılıb.

Təsirlilik dərəcəsinin dəyişdirilməsi:

• Təsirlidən təsirsiz feil yaradanlar: Təsirli feillərə qoşularaq onların təsirini itirən şəkilçilər bunlardır (-ıl⁴, -ış⁴, -ın⁴ (-n)): yaz-ıl, gör-üş, oxu-n.
• Təsirsizdən təsirli feil yaradanlar: Təsirsiz feilləri təsirli vəziyyətə gətirmək üçün bu şəkilçilərdən istifadə olunur (-dır⁴, -ır⁴, -ar², -ıt⁴ (-t), -dər): gül-dür, köç-ür, qop-ar, ax-ıt, düş-ür, gəz-dir, dön-dər, ləngi-t, qorx-ut.

---

Hərəkəti icra edən şəxslə (subyektlə) üzərində iş görülən əşya (obyekt) arasındakı qarşılıqlı münasibət feilin qrammatik məna növlərini yaradır.

1. Məlum növ

• İşin icraçısı (subyekt) qrammatik cəhətdən məlumdur: dur, yat, götür.
• Xüsusi bir şəkilçisi yoxdur.
• Həm təsirli, həm də təsirsiz ola bilir.
• Yeganə növdür ki, quruluşca sadə, düzəltmə və mürəkkəb ola bilir: oxu (sadə), vidalaş (düzəltmə), atılıb-düşür (mürəkkəb).

2. Məchul növ

• İşin kim tərəfindən görüldüyü qrammatik cəhətdən məlum olmur. Məsələn, Otaq yuyuldu dedikdə otağı kimin yuduğu bilinmir. Üzərində iş görülən obyekt (otaq) cümlənin mübtədası olur.
• Təsirli feillərə -ıl⁴, -ın⁴, -n şəkilçiləri artırmaqla düzəlir və nəticədə təsirsiz feil yaranır. Saitlə bitən köklərdə araya -n-, -y- bitişdirici samitləri girə bilər:
  • -ıl⁴: Kağız cır-ıl-dı. Soğan soy-ul-du. Qapı döy-ül-ür. Meyvə dər-il-di.
  • -ın⁴: Ot çal-ın-dı. Lövhə sil-in-di. Torpaq böl-ün-dü.
  • -n: Vətən qoru-n-ur. Düşmən güllələ-n-di. Quzu bəslə-n-di (bəslənildi).
• Şəxssiz cümlə qeydi: Əgər -ıl⁴ şəkilçisi təsirsiz feilə artırılarsa, yaranan feil şəxssiz cümlənin xəbəri olur və mübtəda tələb etmir: Filmə baxıldı.

3. Qayıdış növ

• İş görən şəxs hərəkəti öz üzərində icra edir: hava açıldı, uşaq deyindi, ürək döyündü.
• Əsasən təsirli feillərə -ın⁴, -n, -ıl⁴ şəkilçiləri qoşulmaqla düzəlir və feil təsirsizə çevrilir (geyinmək, soyunmaq təsirli qalaraq istisnadır).
• Məchul növlə fərqi: Hər iki növ eyni şəkilçilərlə (-ıl⁴, -ın⁴, -n) düzəlsə də, qayıdış növdə iş görən (subyekt) məlumdur: Düşmən çəkildi cümləsində düşmən həm işi görəndir, həm də təsirə məruz qalır.

Əlavə incəliklər:

• Gör, döy, yu, de feilləri məchul növdə -ıl⁴ (iş görüldü, taxıl döyüldü), qayıdış növdə isə -ın⁴ (Ayaz göründü, ürək döyündü) qəbul edir.
• Deyinmək qayıdış növ, deyilmək isə məchul növdür.
• Qızınmaq feili təsirsiz feildən yaranmış qayıdış növlü feildir.

4. Qarşılıq-birgəlik növ

• Qarşılıq növ: Hərəkətin qarşı-qarşıya icra edildiyini bildirir. Əsasən təsirli feillərə -ış⁴ (-ş) artırmaqla düzəlir və feil təsirsiz olur: yaz-ış(maq), qucaqla-ş(maq), salamla-ş(maq), gör-üş(mək).
• Birgəlik növ: Hərəkətin bir neçə subyekt tərəfindən toplu halda, birgə icra olunduğunu bildirir. Təsirsiz feillərə -ış⁴ (-ş) artırmaqla düzəlir və yenə təsirsiz qalır: civildəş(mək), ağlaş(maq).

Diqqət edilməli məqamlar:

1. Vuruş, görüş, döyüş sözləri omonim olaraq isim kimi də çıxış edə bilir.
2. Yığışmaq və toplaşmaq feilləri təsirli kökdən düzəlsələr də, mənasına görə birgəlik növ sayılır.
3. Kökündə qarşılıq-birgəlik çaları olub sadə olan feillər məlum növdədir: barışmaq, çalışmaq, danışmaq, qarışmaq, güləşmək.
4. Adlardan -laş² şəkilçisi ilə düzələn sözlər məzmununda qarşılıqlıq olsa belə, məlum növdədir: məktublaşmaq, halallaşmaq, vidalaşmaq.

5. İcbar növ

• İcbar ərəbcə «məcbur» sözündəndir. Hərəkəti danışan və ya haqqında danışılan şəxs deyil, üçüncü bir şəxs (başqası) icra edir: Orxan məktub yazdırdı (yazan başqasıdır).
• Təsirli feillərə -dır⁴ və ya -t şəkilçisi artırmaqla düzəlir və feil təsirli olaraq qalır: yazdır, oxutdur.

Əsas şərt: -dır⁴ və -t şəkilçiləri yalnız təsirli feillərə qoşulduqda icbar növ yaradır. Əgər bu şəkilçilər təsirsiz feilə artırılarsa, icbar deyil, sadəcə təsirli feil yaranır: sus (təsirsiz) → susdur (təsirli, məlum növ); soyu (təsirsiz) → soyut (təsirli, məlum növ). Belə sözləri icbar növə çevirmək üçün şəkilçini ikinci dəfə artırmaq lazımdır: sus-dur-t, soyu-t-dur.

• Qaldır, çatdır, güldür, öldür, sındır sözləri icbar deyil, məlum növdədir.
• Bildir, dəyişdir feilləri təsirlidən düzəlib təsirli qalsa da, icbar deyil, məlum növ sayılır.

---

Feilin şəxssiz forması haqqında

Bu forma əsasən rəsmi-işgüzar üslubda geniş işlənir. Dilimizdə ən çox istifadə olunan şəxssiz feillər bunlardır: yanaşılmaq, diqqət yetirilmək, təsadüf olunmaq, təsadüf edilmək, rast gəlinmək, toxunulmaq, məhəl qoyulmaq, imkan verilmək, hörmət edilmək, əhəmiyyət verilmək, nəzər salınmaq, kömək edilmək, söz verilmək, inanılmaq, qulaq asılmaq, istifadə edilmək (olunmaq), xidmət edilmək (göstərilmək), icazə verilmək.

---