Sözün tərkibi və söz yaradıcılığı
Bitişdirici samitlər
Bir cümlə iləSaitlə bitən sözlərə saitlə başlayan şəkilçi qoşulduqda iki saitin toqquşmasını əngəlləyən köməkçi səslərə **bitişdirici samitlər** deyilir.
Nə deməkdir
Gündəlik danışığımızda ana sözünə yönlük hal şəkilçisi qoşanda ana-a demirik, araya səs artırıb anaya deyirik. Azərbaycan dilində iki sait yanaşı gələndə tələffüz çətinləşir. Bu çətinliyi aradan qaldırmaq üçün sözlə şəkilçi arasına köməkçi səslər daxil olur. Saitlə bitən sözlərə saitlə başlanan şəkilçi artırıldıqda onları əlaqələndirmək üçün y, n, s samitlərindən istifadə edirik: ana-y-a, bala-n-ı, ana-s-ı. Sadə desək, bitişdirici samitlər iki saiti bir-birinə körpü kimi bağlayan vasitələrdir.
Bəzi məqamlarda bu samitlər saitlə samitin də arasına girərək onları birləşdirə bilir: o-n-lar, bu-n-dan, qısqanclığı-n-dan, çəmən-lik-dəki-n-dən.
Kök və şəkilçi samitlərini bitişdirici samitdən fərqləndirmə
Sözün tərkibində gördüyün hər samiti dərhal bitişdirici hesab etmə. Kökün özündə olan və ya şəkilçinin son samitini əsla bitişdirici samitlə qarışdırma. Məsələn, sonu k samiti ilə bitən külək sözü saitlə başlayan şəkilçi qəbul etdikdə k səsi y səsinə çevrilir: küləy-in, gəl-məy-in. Bu sözlərdəki y səsi qətiyyən bitişdirici samit deyil. Küləyin sözündə həmin səs birbaşa sözün kökünə, gəlməyin sözündə isə şəkilçiyə aiddir.
Təhlil zamanı bu iki mühüm qaydanı mütləq yoxla:
- Əgər söz bircə hecadan ibarətdirsə və axırı k ilə bitirsə, oradakı səs yerində qalır və dəyişmir: kök, tək, lək, bərk, börk, türk, kürk.
- Sözün quruluşunu sxemlə göstərəndə bitişdirici səs üçün ayrıca xüsusi qrafik işarə çəkilmir. Həmin samit ya aid olduğu şəkilçinin tərkibinə qatılır, ya da heç bir işarə qoyulmadan saxlanılır.
Yadda saxla
- Dilimizdə bitişdirici samitlər yalnız y, n, s səsləridir.
- Bitişdirici samit, bir qayda olaraq, iki sait yanaşı gəldikdə meydana çıxır.
- Söz samitlə bitirsə, oradakı samiti bitişdirici saymaq olmaz.
- Külək tipli sözlərdəki k-y səs əvəzlənməsini bitişdirici samitlə qarışdırma.
- Tərkib təhlili zamanı bitişdirici samitə xüsusi şərti işarə verilmir.
Tez-tez edilən səhvlər
Küləyin və ya gəlməyin sözlərindəki y samitini bitişdirici samit saymaq
Burada y bitişdirici deyil, kökün və ya şəkilçinin öz daxili samitidir (k-y əvəzlənməsi).
Türkü, kökü kimi təkhecalı sözlərdə samit dəyişməsi axtarmaq
Axırı k ilə tamamlanan birhecalı sözlərdə (kök, tək, lək, bərk, börk, türk, kürk) səs olduğu kimi qalır, heç bir dəyişikliyə uğramır.
Tərkib təhlilində bitişdirici samiti ayrıca qrafik işarə ilə göstərmək
Bitişdirici samitin ayrıca işarəsi olmur; şəkilçiyə qatılır və ya işarəsiz qalır.
30 saniyəlik təkrar
Bitişdirici samitlər y, n, s səsləridir.
Əsas rolu saitlə bitən söz ilə saitlə başlayan şəkilçi arasında körpü qurmaqdır (ana-y-a, bala-n-ı, ana-s-ı).
O-n-lar, bu-n-dan, qısqanclığı-n-dan, çəmən-lik-dəki-n-dən sözlərində saitlə samit arasında da işlənir.
Kök və şəkilçidəki səs əvəzlənmələrini (küləy-in, gəl-məy-in) bitişdirici samitlə qarışdırma.
Bir hecadan ibarət olub axırı k ilə qurtaran sözlərdə (kök, tək, lək, bərk, börk, türk, kürk) səs əvəzlənməsi baş vermir.
Mənbə: Novcept — DİM buraxılış proqramı üzrə hazırlanmış qayda mətni