Sözlərin quruluşca növləri (sadə, düzəltmə, mürəkkəb)

Gündəlik danışığımızda işlətdiyimiz daş, daşlıq və daşyonan sözlərinə diqqət yetir. Görərsən ki, birinci söz təkcə kökdən, ikincisi şəkilçidən, üçüncüsü isə iki sözün birləşməsindən ibarətdir. Azərbaycan dilində sözlərin daxili quruluşu məhz bu prinsiplə fərqlənir. Bütün lüğət ehtiyatımız quruluş xüsusiyyətinə görə üç yerə bölünür:

• Sadə sözlər
• Düzəltmə sözlər
• Mürəkkəb sözlər

Yalnız bir kökdən, yaxud kök və qrammatik şəkilçidən ibarət olan sözlərə sadə sözlər deyilir. Sadə desək, tərkibində heç bir yeni məna yaradan leksik şəkilçi olmayan söz sadədir. Məsələn: daş, ağla, dinlə, qaldır, kompyuter, anamız. Buradakı anamız sözündə -mız şəkilçisi qrammatikdir və sözün mənasını dəyişmir. Buna görə də qrammatik şəkilçi qəbul etmiş sözlər yenə sadə hesab olunur.

Sadə sözlər lüğəti

Bəzi sözlər zahirən düzəltmə təsiri bağışlasa da, müasir dildə tərkib hissələrinə ayrılmır və sadə sayılır: adaş, alışmaq, ağlamaq, anlamaq, kiçilmək, barışmaq, bağışlamaq, qardaş, qaldırmaq, qarışmaq, qırışmaq, qızarmaq, qışqırmaq, qaranlıq, qıraq, saxla, saxsı, saxta, sarsıntı, saralmaq, sarmaşmaq, sarsılmaq, soruşmaq, dülgər, danışmaq, dağıntı, dağılmaq, dağıtmaq, dinləmək, dəyişmək, danlamaq, çalışmaq, çilingər, səngər, yoxlamaq, yoxuş, yapışmaq, yarışmaq, yırğalamaq, güləşmək, oturmaq, korlamaq, gödək, darçın, qırçın, yaxa, yuxa, əlvan, çiyələk, qayış, böyürtkən, gicitkən, çəhrayı, naxış, alqış, qarğı, işarə, mələk, kəpənək, kəpək, güzgü, özgə, darğa, yanaq, bilək, qarmaq, dərin, aşkar, çinar, namus, bürkü, əski, çolaq, sərin, üzük və s.

Kökə və ya başlanğıc formaya leksik şəkilçi artırmaqla formalaşan sözlərə düzəltmə sözlər deyilir. Sadə desək, sözün mənası dəyişib yeni anlayış yaranırsa, o söz düzəltmədir. Məsələn: kitab-ça, aç-ıl, baş-la.

Vacib qayda: Köməkçi nitq hissələri heç vaxt quruluşca düzəltmə ola bilmir.

İki və daha artıq müstəqil sözün birləşməsindən yaranan vahidlərə mürəkkəb sözlər deyilir. Məsələn: əlüzyuyan, qazayağı, kələ-kötür, yavaş-yavaş.

Mürəkkəb sözlərin başlıca xüsusiyyətlərini yadda saxla:

1. Mürəkkəb sözlər tərkibindən asılı olaraq bitişik və defislə yazılır.
2. Bu cür sözlər vahid bir vurğuya malik olur və vurğu çox vaxt son sözün son hecasına düşür.
3. Mürəkkəb sözlərin yazılışındakı defis tire deyildir və qətiyyən durğu işarəsi sayılmır.

Dilçilikdə yeni sözlərin meydana gəlmə qaydalarını araşdıran sahəyə söz yaradıcılığı deyilir. Dilimizdə yeni kəlmələr əsasən iki yolla yaranır: morfoloji yol və sintaktik yol.

• Morfoloji yolla söz yaradıcılığı: Sözün kökünə və ya başlanğıc formasına leksik şəkilçi əlavə etməklə yeni söz düzəltməkdir: dad-sız, yağ-la, dön-əm.
• Sintaktik yolla söz yaradıcılığı: İki və ya daha artıq sözü birləşdirərək yeni mənalı vahid formalaşdırmaqdır: Aygün, dəvədabanı, soykök, bir-bir, əlbir və s.

Diqqət: Əgər mürəkkəb sözə leksik şəkilçi qoşularsa, o yenə də mürəkkəb söz olaraq qalır, əsla düzəltmə sayılmır: xoşbəxtlik, soyuqqanlılıq və s.

Leksik yolla söz yaradıcılığı

Bəzi hallarda yeni sözlərin leksik yolla yaranması da fərqləndirilir. Bu prosesdə heç bir şəkilçi və ya söz birləşməsindən istifadə edilmir. Mövcud söz öz əvvəlki mənasından tamamilə fərqli yeni bir məna qazanır. Məsələn:

• Ay sözü həm Yerin təbii peykini, həm də 30 günlük təqvim müddətini bildirir.
• bazar sözü həm alış-veriş məkanını, həm də istirahət gününü ifadə edir.