Sözün tərkibi və söz yaradıcılığı
Mürəkkəb sözlərin yazılışı
Bir cümlə iləİki və ya daha çox sözün birləşməsindən yaranan mürəkkəb sözlər orfoqrafiya qaydalarına əsasən bitişik yaxud defislə yazılır.
Nə deməkdir
Gündəlik danışığımızda işlətdiyimiz əlüzyuyan və ya yavaş-yavaş kimi sözlərə diqqət yetir. Bu cür kəlmələr iki və daha artıq müstəqil sözün məna və qrammatik cəhətdən birləşməsindən formalaşır. Dilimizdə ən azı iki sözün qovuşması ilə düzələn vahidlərə mürəkkəb sözlər deyilir. Məsələn: əlüzyuyan, qazayağı, kələ-kötür, yavaş-yavaş.
Əsas yazılış qaydaları
Mürəkkəb sözləri yazarkən və tələffüz edərkən bu qaydaları bilməlisən:
- Yazılış forması: Mürəkkəb sözlər orfoqrafiyada iki şəkildə — bitişik və ya defislə yazılır.
- Vurğu qaydası: Bu sözlər bir qayda olaraq vahid bir vurğuya malik olur. Vurğu əksərən birləşmənin son sözünün ən axırıncı hecasına düşür.
- İstisna: Eyni kəlmənin təkrarı ilə yaranan mürəkkəb sözlərdə hər iki tərkib hissəsi ayrılıqda vurğu qəbul edir.
- Defis durğu işarəsi deyil: Mürəkkəb sözlərin tərkibində işlədilən qısa xətt (defis) tire sayılmır və qətiyyən durğu işarəsi hesab edilmir.
Mürəkkəb sözlərin yaranma yolları
Dilimizdə mürəkkəb sözlər tərkib hissələrinin məna əlaqəsinə görə beş əsas üsulla yaranır:
-
Müxtəlif mənalı sözlərin birləşməsi ilə: Ayrı-ayrı məna daşıyan iki müstəqil söz qovuşaraq yeni anlayış bildirir və bitişik yazılır: yolüstü, ağacdələn, baramaqurdu və s.
-
Yaxın mənalı sözlərin birləşməsi ilə: Mənaca bir-birinə yaxın olan kəlmələr birləşərək defislə yazılan mürəkkəb söz yaradır: oğul-uşaq, toyuq-cücə, bacı-qardaş və s.
-
Antonim sözlərin birləşməsi ilə: Əks mənalı sözlər qoşalaşaraq vahid bir anlayış formalaşdırır və defislə yazılır: yer-göy, ev-eşik, dost-düşmən, dərə-təpə, az-çox, gəl-get və s.
-
Eyni sözün təkrarı ilə: Eyni bir sözün ardıcıl təkrar olunması ilə defislə yazılan mürəkkəb sözlər meydana gəlir: bir-bir, yaxşı-yaxşı, diri-diri, gülə-gülə və s.
-
Ayrılıqda işlənməyən sözlərin iştirakı ilə: Tərəflərindən biri və ya hər ikisi dildə təkbaşına məna kəsb etməyən sözlərin birləşməsindən yaranır və defislə yazılır: kələ-kötür, adam-madam, dizin-dizin, için-için və s.
Diqqət: Mürəkkəb sözün sonuna leksik şəkilçi artırsan belə, onun quruluşu dəyişməz. Belə söz düzəltmə söz sayılmır, yenə də mürəkkəb söz hesab olunur: xoşbəxtlik, soyuqqanlılıq və s.
Yadda saxla
- Mürəkkəb sözün yaranma yolunu soruşan testlərdə beş üsuldan hansına uyğun gəldiyini diqqətlə yoxla: müxtəlif mənalı sözlər, yaxın mənalı sözlər, antonimlər, təkrar olunan sözlər yaxud ayrılıqda işlənməyən tərəflər.
- Mürəkkəb sözdəki defis orfoqrafik işarədir, onu tire və ya durğu işarəsi ilə qarışdırma.
- Mürəkkəb sözə leksik şəkilçi qoşulduqda da o, mürəkkəb söz olaraq qalır.
- Təkrar sözlərdən başqa, bütün mürəkkəb sözlər tək vurğuya malikdir.
Tez-tez edilən səhvlər
Mürəkkəb sözün tərkibindəki defisi durğu işarəsi hesab etmək
Defis durğu işarəsi deyil, sözün yazılış qaydasına aid orfoqrafik işarədir.
Hər bir mürəkkəb sözdə iki ayrı vurğu axtarmaq
Mürəkkəb sözlərdə yalnız bir vurğu olur (istisna: eyni sözün təkrarı ilə yarananlar).
xoşbəxtlik və ya soyuqqanlılıq kimi leksik şəkilçili sözləri düzəltmə saymaq
Leksik şəkilçi qəbul etsə də, əsası mürəkkəb olduğu üçün söz mürəkkəbdir.
İmtahanda necə soruşulur
DİM imtahanlarında bu mövzu üzrə suallar əsasən aşağıdakı formalarda qarşına çıxır:
- Hansı sırada bütün sözlərin yazılışı səhvdir? Bu tip suallarda mürəkkəb sözlərin bitişik, yaxud defislə yazılış qaydalarını düzgün tətbiq etməlisən. Hər sıradakı sözlərin orfoqrafiyasını tək-tək yoxla.
- Yazılışı ilə tələffüzü fərqlənməyən sözlərin sırasını müəyyən edin. Burada mürəkkəb sözlərin tərkib hissələrinin orfoepiya və orfoqrafiya qaydalarını qarşılaşdırmalı, səs dəyişmələrini və vurğunu dəqiq təhlil etməlisən.
30 saniyəlik təkrar
Mürəkkəb sözlər iki və ya daha çox sözün birləşməsindən əmələ gəlir.
Yazılışına görə bitişik və ya defislə yazılır.
Defis durğu işarəsi sayılmır.
Ümumi qaydaya görə tək bir vurğu daşıyır, təkrar sözlərdə isə hər tərəf ayrıca vurğulanır.
Mürəkkəb sözə leksik şəkilçi artırıldıqda yenə mürəkkəb söz olaraq qalır.
Mənbə: Novcept — DİM buraxılış proqramı üzrə hazırlanmış qayda mətni