Sözün tərkibi və söz yaradıcılığı
Quruluşca təhlil
Bir cümlə iləSözü hissələrinə ayırıb onun sadə, düzəltmə və ya mürəkkəb olduğunu aşkarlamaq prosesidir.
Nə deməkdir
Gündəlik danışığımızda işlətdiyimiz kitabça kəlməsini düşünək. Bu sözün əsli kitabdır, artırılan hissə isə ona kiçiltmə mənası qatır.
Bax, sözü bu cür parçalayıb araşdırmağa quruluşca təhlil (yaxud tərkibinə görə təhlil) deyilir.
Sadə desək, sözün canını (kökünü) və ona qoşulan hissəcikləri (şəkilçiləri) bir-birindən ayırırıq.
Addım-addım təhlil qaydası
Qarşına çıxan sözü bu ardıcıllıqla addım-addım sök:
- Əvvəlcə sözün başlanğıc formasını tap. Yəni ən sonuncu məna dəyişən hissəcik də daxil olmaqla sözü götür.
- Sözün kökünü müəyyənləşdir. Kök təklikdə işlənə bilən və müstəqil leksik məna daşıyan əsas hissədir.
- Sözə qoşulub yeni məna yaradan leksik şəkilçiləri seç.
- Yalnız sözün formasını dəyişən qrammatik şəkilçiləri ayır.
- Sonda sözün növünü təyin et: sadə, düzəltmə, yoxsa mürəkkəb.
DİM üçün qızıl qayda: Təhlil edərkən əvvəlcə bütün qrammatik şəkilçiləri kənara at. Əlində qalan hissəyə diqqətlə bax: leksik şəkilçi varsa söz düzəltmə, heç bir leksik şəkilçi qalmayıbsa sadədir.
Kompleks təhlil nümunəsi
Bir sözün həm lüğəvi xüsusiyyətlərini, həm də tərkibini birlikdə araşdıraq:
- Bölgə sözünü götürək.
- Bu söz quruluşca düzəltmə sayılır.
- Kökü böl feilidir, ona leksik şəkilçi artırılıb.
- Leksik mənası ərazi, rayon anlamını bildirir.
- Sözün sinonimi kimi rayon kəlməsini göstərə bilərik.
- Omonimi və antonimi mövcud deyil, təkmənalı vahiddir.
- Mənşəcə türk mənşəli sözlər qrupuna daxildir.
Bəzi çətin sözlərin tərkibinə görə təhlili
Aşağıdakı sözlərin təhlilini diqqətlə nəzərdən keçir və yadda saxla:
- əsəbiləşdirilmək
- xışıltı
- əlcək
- yelləncək
- yelkən
- oyuncaq
- utancaq
- sevda
- yaralılar
- yarğan
- yaraşıqlı
- sürü
- yoxsul
- heyrətamiz
- minlərlə
- yüzlərcə
- ləngidilmək
- turşutmaq
- mənimsədirdin
- şappıldamaq
- eşələmək
- səpələmək
- qəribsəmək
- bərkidirdin
- ecazkar
- gözləməzdim
- istəməmisən
- yırğalanırdıq
- dağılmışdı
- üzləşmək
- ayaqlaşmaq
- ayaqlanmaq
- üzlənmək
- qanatmaq
- boşatmaq
- yanaşmaq
- gecikmək
- gücənmək
- yanaşı
- azaldırdım
- sancılanmışdır
- qızarmışdır
- dincəltdik
- aldandıq
- sarmaşıqlı
- aldatdın
- calaqlanmışdır
- ələkdədir
- təvazökarlıq
- kəşfiyyatçılar
- maldarlıqda
- gizlədilmişdir
- daxilidir
- dinləyərək
- daxilən
- bürünmüşdür
- yürüşdə
- quraqlıq
- namünasibdir
- düşmənçilik
- yaradıcılığındakı
- peşmançılıq
- qoyunçuluq
- dəyişdirmərəm
- yataqxanadayıq
- düzəldirdim
- düşüncəsizlik
- çəkisizlikdə
- mürgülədi
- susamışdıq
- xışıldamaq
- gəlmisiniz
- oğlumgildəki
- yazıqlaşmısınız
- dəmləndi
- dayağımız
- qanmazlıq
- düşüncə
- oxutdurmuşdur
- qazancında
Yadda saxla
- Sözün quruluş növünü və aid olduğu nitq hissəsini həmişə başlanğıc formaya baxaraq təyin et.
- Sözdə işlənən y, n, s kimi bitişdirici samitlər təhlil zamanı müstəqil morfem kimi işarələnmir.
Tez-tez edilən səhvlər
Sözün sonundakı qrammatik şəkilçilərə baxıb quruluşunu təyin etmək
Həmişə qrammatik şəkilçiləri atıb başlanğıc formaya əsaslanmaq
y, n, s bitişdirici samitlərini ayrıca bir şəkilçi kimi qeyd etmək
Bitişdirici samitlərə xüsusi morfem işarəsi qoymamaq
İmtahanda necə soruşulur
Dövlət İmtahan Mərkəzi bu mövzunu adətən aşağıdakı formalarda yoxlayır:
- Cümlədəki sözlərin mənası və quruluşu ilə bağlı suallarda (məsələn: «I Bu ana kimi gözləyir?» cümləsində sözlərin təhlili tələb oluna bilər).
- Sözün quruluşca növünə əsaslanan mühakimə tapşırıqlarında (məsələn: «Oxudun» sözünün quruluşca sadə olduğunu nəzərə alaraq doğru fikirləri müəyyən edin tipli testlərdə).
- Mətndə fərqləndirilmiş sözlərin morfoloji və tərkib təhlilinə dair cədvəl testlərində (məsələn: Tünd-qara hərflərlə verilmiş sözlərin təhlili ilə bağlı cədvəldəki uyğun fikirləri müəyyən edin şərtilə).
30 saniyəlik təkrar
Sözün quruluşu və nitq hissəsi bütöv sözə görə yox, məhz başlanğıc formaya görə tapılır.
Təhlilə başlayanda əvvəlcə qrammatik şəkilçiləri kənarlaşdır, sonra qalan hissəyə bax.
Tərkibdə leksik şəkilçi qalıbsa söz düzəltmə, qalmayıbsa sadədir.
y, n, s bitişdirici samitlərinə ayrıca şəkilçi kimi yanaşma.
Mənbə: Novcept — DİM buraxılış proqramı üzrə hazırlanmış qayda mətni