İsim

Gündəlik həyatda işlətdiyimiz kitab, həkim, Bakı, sevinc kimi sözlərə diqqət yetir. Bu sözlərin hər biri konkret bir əşyanın, insanın, məkanın və ya hissin adıdır. İsim cümlədə kim?, nə?, hara? suallarından birinə cavab verir.

Dil qaydalarını araşdıran elm sahəsi beynəlxalq aləmdə linqvistika (lingua — dil) adlanır. Linqvistika dilin tarixi inkişafını və daxili qanunauyğunluqlarını öyrənir. Onun fonetika, leksikologiya, dialektologiya, üslubiyyat kimi qolları var. Dilçiliyin ən geniş sahəsi isə qrammatika bölməsidir. Qrammatika iki əsas hissəyə ayrılır:

1. Morfologiya — yunan mənşəli «morfos» (forma) və «loqos» (elm) kəlmələrindən yaranmışdır. Nitq hissələrini, sözün quruluşunu və dəyişmə formalarını tədqiq edir.
2. Sintaksis — yunan dilindəki «syntaxis» kəlməsindən olub tərtib, birləşmə mənasını verir. Sözlərin cümlədə və söz birləşmələrində əlaqələnməsini izah edir.

Morfologiyada kök və şəkilçi ən başlıca anlayışlardandır. Unutma ki, leksik şəkilçi sözə qoşulduqda onun təkcə mənasını deyil, aid olduğu nitq hissəsini də dəyişə bilər.

Azərbaycan dilində cəmi 11 nitq hissəsi mövcuddur. Bunlardan 6-sı əsas, 5-i isə köməkçi nitq hissəsidir.

Qrammatikada əşya anlayışı çox genişdir. Canlı və cansız, gözlə görünən yaxud xəyalən duyulan hər bir varlıq əşya sayılır. Hərəkət isə yalnız işin görülməsi deyil, həm də görülməməsi deməkdir. Əvəzlikdən başqa bütün digər nitq hissələri ya birbaşa əşya ilə, ya da hərəkətlə bağlıdır.

İsmi digər nitq hissələrindən fərqləndirən əsas əlamətlər bunlardır:

1. Konkret və ya mücərrəd olması
2. Ümumi və ya xüsusi olması
3. Tək və ya cəm kəmiyyətində işlənməsi
4. Mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etməsi
5. Hal şəkilçiləri ilə dəyişməsi (hallanması)
6. Şəxs (xəbərlik) şəkilçiləri qəbul etməsi

İlk iki xüsusiyyət istisna olmaqla, qalan bütün əlamətlərin xüsusi qrammatik (morfoloji) şəkilçiləri var.

Varlıqların adını bildirmək ismin ən birinci tələbidir. Bütün varlıqlar duyğu üzvləri ilə qavranılmasına görə iki yerə bölünür:

• Konkret isimlər: Gözlə görə bildiyimiz, əllə toxuna bildiyimiz və ya şəklini çəkə bildiyimiz varlıqlardır. Məsələn: maşın, bulud, hərf, mühəndis, hava, külək.
• Mücərrəd isimlər: Yalnız düşüncəmizdə, xəyalımızda canlanan, duyğu üzvləri ilə toxunulmayan anlayışlardır. Bu isimlər hər zaman nə? sualına cavab verir. Məsələn: qüssə, yaddaş, zaman, əmək, hiyləgərlik.

Bəzi mücərrəd isimlər cəm şəkilçisi qəbul etmir: insanlıq, düşüncəsizlik, yoldaşlıq. Eyni zamanda, işlənmə məqamından asılı olaraq həm konkret, həm də mücərrəd sayılan sözlər var: Məsələn, analıq, atalıq, bacılıq sözləri:

• Analığım evə gəldi cümləsində konkret insandır (ögey ana).
• Qəlbindəki analıq hissi oyandı cümləsində isə mücərrəd duyğudur.

İsimlər eynicinsli varlıqlara aidliyinə görə iki qrupa ayrılır:

• Ümumi isimlər: Eynicinsli əşyaların hamısına birlikdə verilən adlardır: ağac, gül, küçə, daş, yol, kənd.
• Xüsusi isimlər: Eynicinsli varlıqları bir-birindən seçmək üçün tək-tək varlıqlara verilən fərdi adlardır: «Mehman» (povest), «Azərbaycan» (qəzet), Araz (şəxs və ya çay adı).

Hər iki növün ortaq cəhətləri: Hər ikisi əşya adıdır, hallanır, mənsubiyyətə görə dəyişir və quruluşca üç növə ayrılır.

Xüsusi isimlərin fərqli cəhətləri:

• Cümlənin harasında gəlməsindən asılı olmayaraq hər zaman böyük hərflə yazılır.
• Yalnız konkret olur.
• Sinonimi və omonimi olmur.

Xüsusi isimlərin qrupları:

1. İnsan adları və soyadları: Vidadi, Məhəmməd, Elşən, Zərdabi, Gəncəvi, Axundzadə.
2. Coğrafi məkan və yer adları: Təbriz, Xankəndi, Şuşa, Türkiyə.
3. Əsər, qəzet və jurnal adları: «İsgəndərnamə», «Vaqif», «Səs» (qəzet).
4. Heyvanlara qoyulan xüsusi ləqəblər: Dürat, Alaş, Məstan, Bozdar, Alapaça.

Xüsusi isimlərin böyük qismi sadə, düzəltmə, mürəkkəb, konkret və ya mücərrəd ümumi isimlərdən yaranır: Hikmət, İsmət, Arzu, Ulduz, Topxana, Tovuz. Bəzən xüsusi isimlər ümumi ismə çevrilə bilir: sirab, badamlı, şampan, kalaşnikov, plombir, mersedes.

Digər nitq hissələrindən yaranan xüsusi isimlər də vardır: Sifətdən düzələnlər: Mehriban, Qorxmaz, Əziz. Feildən düzələnlər: Sevil, Sevər. Bu tipli xüsusi isimlər tərkibinə görə təhlil edilmir.

İsimlər quruluşuna görə üç qrupa bölünür: sadə, düzəltmə və mürəkkəb.

1. Sadə isimlər

Tərkibində leksik şəkilçi olmayan isimlərdir. Yalnız qrammatik şəkilçi qəbul etmiş sözlər də sadə isim sayılır: şeir – şeirimiz, ağac – ağaclar, maşın – maşını, kitab – kitabdır.

2. Düzəltmə isimlər

Kökə leksik şəkilçi artırmaqla formalaşır. Əsasən adlardan və feillərdən düzəlir. Yalnız -lıq⁴ şəkilçisi vasitəsilə isim, sifət, say, əvəzlik və zərfdən yeni isim yaratmaq mümkündür: istilik, düzlük, çoxluq, mənlik, gerilik, yaxınlıq. Bu cür isimlər çox vaxt mücərrəd məna daşıyır.

Adlardan isim düzəldən şəkilçilər

• -çı⁴: Sənət və peşə bildirən isimlər düzəldir: bostançı, dəmirçi, traktorçu, üzümçü; həmçinin insan anlayışı bildirən sözlər yaradır: yolçu, yalançı, xəbərçi.
• -lıq⁴: Əşya, qohumluq, məkan və keyfiyyət anlayışı ifadə edən isimlər yaradır: gözlük, bacılıq, qardaşlıq, düzənlik, meşəlik, daşlıq, yaxşılıq, pislik, dostluq. Bu şəkilçi sifət də düzəldə bilir: donluq parça, ikilik taxta.
• -lı⁴: Adətən şəxs adlarının sonuna artırılır: Nəcəfli, Muradlı, Qədimli.
• -ça²: meydança, kitabça, döşəkçə, gödəkçə.
• -cıq⁴: gəlincik, oduncuq, evcik, qulaqcıq.
• -cığaz⁴: Əzizləmə və kiçiltmə mənası yaradır: qızcığaz, gəlinciyəz, quşcuğaz.
• -gil: Şəxs adlarına və mənsubiyyətli qohumluq sözlərinə qoşulur: Əligil, xalamgil, dayımgil.
• -i, -vi: Toponimlərə qoşulub mənsubluq (nisbə) bildirir: N. Tusi, Ə. Naxçıvani, Ə. Təbrizi.
• -ov, -ova, -yev, -yeva: Əliyeva, Məmmədov, Səfərova (soyad düzəldir).
• -zadə: Vəlizadə, Hacızadə, Qafarzadə (soyad yaradır).
• -anaq: tozanaq.
• -daş: Birgəlik, ortaqlıq bildirən isimlər əmələ gətirir: vətəndaş, silahdaş, əməkdaş. Qeyd edək ki, adaş və qardaş sözləri quruluşca sadə sözlərdir.
• -stan: Türkmənistan, Ərəbistan, gülüstan, Gürcüstan.
• -xana: məsləhətxana, kababxana.
• -dar: havadar, hesabdar.
• -dan: güldan, çaydan, qənddan.
• -laq: yaylaq, buzlaq, otlaq, duzlaq.
• -kən: yelkən.
• -caq²: əlcək, oyuncaq, oduncaq.
• -pik: yelpik.
• -şünas: Peşə və sahə mütəxəssisi bildirir: Füzulişünas, ədəbiyyatşünas.
• -gər: Sənət-peşə adları formalaşdırır: zərgər, misgər, kimyagər. Unutma: hiyləgər düzəltmə sifətdir; çilingər və dülgər isə sadə isimdir.
• -izm: materializm, realizm.
• -ist: realist, idealist.
• -baz: quşbaz, kəndirbaz, hoqqabaz.
• -iyyət²: ədəbiyyat, ezamiyyət.
• -iyyə: fərziyyə, fəxriyyə.
• -saz: saatsaz, rəngsaz.
• -kar: Həm isim, həm sifət yaradır: bəstəkar, sənətkar (isim); zülmkar, füsunkar, sehrkar (sifət).
• -dar: Həm isim, həm də sifət formalaşdırır: hökmdar, hesabdar, dalandar, xəzinədar (isim); evdar, əməkdar (sifət).
• -gah: ordugah, qərargah, qibləgah.
• -ıltı⁴: Təqlidi (yamsılama) sözlərdən isim düzəldir: pıçıltı, guppultu, civilti.

Qeyri-məhsuldar şəkilçilər: -an (dövran), -er (milyoner), -yor (boksyor), -cək (əlcək), -zar (gülzar), -vat (xırdavat), -ey (güney), -ban (bağban), -ayə (kinayə), -re (reform, reaktiv) və s.

Feillərdən isim düzəldən şəkilçilər

• -ış⁴: Feillərdən hərəkətin adını və ya nəticəsini bildirən isimlər düzəldir: anlayış, baxış, çağırış, duruş, göstəriş. Lakin alış, naxış, çalış, yarış, barış, qarış sadə sözlərdir.
• -aq² (-q, -k): yataq, daraq, istək, döşək, qucaq.
• -ma²: qovurma, qoşma, çəkmə, süzmə.
• -qı⁴ (-ğı⁴): Hərəkətdən əşya və anlayış adı yaradır: asqı, pusqu, sürtkü, qurğu, bölgü. Sonu kar samitlə bitən köklərdən sonra tələffüzdə cingiltiləşə bilər: itki [itgi], daşqın [daşğın].
• -tı⁴: qışqırtı, çığırtı, döyüntü, böyürtü.
• -ıntı⁴: Hərəkətin nəticəsi ilə bağlı isimlər əmələ gətirir: qazıntı, tikinti, tapıntı, ovuntu. Nəzərə al ki, dağıntı və sarsıntı sadə isimlərdir.
• -ıcı⁴ (-yıcı⁴): alıcı, seçici, bölücü, bağlayıcı, soyuducu.
• -ı⁴: Feillərdən isim yaradır: yazı, pozu, çəki, qorxu, örtü, sarıq, sürü.
• -ıq⁴: Feildən müxtəlif mənalı isimlər düzəldir: asqırıq, barışıq, bilik, danışıq, örtük, ölçü, sarmaşıq.
• -ım⁴ (-əm, -m): Hərəkət və vahid anlayışı bildirən isimlər formalaşdırır: aşırım, deyim, ölüm, durum, kəsim, qırpım, dönəm.
• -maq²: çaxmaq, cırmaq, yemək, qazmaq.
• -qın⁴, -ğın⁴: basqın, qaçqın, uçqun, köçkün, qırğın, yanğın.
• -ın⁴, -n: əkin, səpin, biçin, axın, talan.
• -ar²: açar, çapar, dəyər, kəsər.
• -acaq²: dolanacaq, qanacaq, yanacaq, gələcək, yatacaq, sığınacaq.
• -ır, -ir: kəsir, yatır (var-dövlət), gəlir.
• -id, -üd: keçid, öyüd.
• -caq²: bürüncək, yelləncək, yığıncaq, utancaq.
• -ınc, -inc, -c: Feil köklərindən isim düzəldir: sevinc, qaxınc, güvənc, tıxac, inanc, saxlanc, qazanc.
• -ğa, -gə: süpürgə, döngə, qovurğa, bölgə.
• -anaq²: boğanaq, süzənək, döyənək, biçənək, dəyənək.
• -mac²: tutmac, bulamac, yanıltmac, yaxmac.
• -maca²: atmaca, tapmaca, bilməcə.
• -ca²: düşüncə, əyləncə.
• -laq: udlaq.
• -kəm: görkəm.

Feildən isim düzəldən şəkilçilərin əksəriyyəti başqa şəkilçilərlə omonimlik təşkil edir.

3. Mürəkkəb isimlər

İki və ya daha artıq sözün sintaktik yolla birləşməsindən yaranır. Yazılışına görə bitişik və defislə yazılan növlərə bölünür.

Bitişik yazılan mürəkkəb isimlər

Tək bir vurğu altında deyilir və aşağıdakı yollarla yaranır:

1. Şəkilçisiz iki sadə sözün birləşməsi: Qarabağ, istiot, Elşən, kəlləpaça.
2. Mənsubiyyət şəkilçisinin iştirakı ilə: suiti, kəklikotu, Nəbioğlu, dağkeçisi, Bazardüzü.
3. Sadə sözlə düzəltmə sözün birləşməsi: soyqırımı, Əlixanlı, qəlbisınıqlıq.
4. İkinci tərəfi feli sifətdən ibarət olanlar: falabaxan, yelqovan, əlüzyuyan, tozsoran.
5. Eyni feil köklərinin «ha», «a» bitişdiriciləri ilə birləşməsi: gəlhaqəl, vurhavur, qaçaqaç, basabas.
6. Ağa, xanım, bəy, şah, xatun sözlərinin iştirakı ilə: Ağasəlim, Bəyəli, Əlibəy, Gülxanım, Saraxatun. Əgər bu sözlər titul, rütbə və ya ehtiram bildirərək ayrılıqda işlənərsə, ayrı yazılmalıdır və mürəkkəb söz deyil, mürəkkəb ad yaradır: Şah İsmayıl Xətayi, Sultan Səlim, Mirzə Hüseynqulu ağa.

Defislə yazılan mürəkkəb isimlər

1. Yaxın mənalı sözlərin qoşulması ilə: söz-söhbət, qapı-pəncərə, qayda-qanun, adət-ənənə.
2. Antonim (əks mənalı) sözlərin birləşməsi ilə: dərə-təpə, eniş-yoxuş, gediş-gəliş, ev-eşik.
3. Bir tərəfi ayrılıqda heç bir məna verməyən sözlərdən: kol-kos, kağız-kuğuz, zir-zibil, dəmir-dümür, sür-sümük.
4. İzafət tərkibləri şəklində olanlar: tərzi-hərəkət, nöqteyi-nəzər, həddi-büluğ, tərcümeyi-hal, abi-həyat.
5. Tərkibində əks, eks, vitse, kontr, ober, külli sözləri olanlar: əks-inqilab, eks-prezident, vitse-admiral, ober-leytenant, külli-ixtiyar.

Mürəkkəb isimləri mürəkkəb adlarla eyniləşdirmə. Mürəkkəb isim bütövlükdə tək bir sözdür və sadə addır. Mürəkkəb ad isə söz birləşməsindən ibarət olur.

Cümlə təhlilində diqqətli ol: mürəkkəb adlar bütövlükdə tək bir mürəkkəb cümlə üzvü, mürəkkəb sözlər isə sadə cümlə üzvü götürülür.

Mürəkkəb adların orfoqrafiyası

1. Müstəqil dövlət, muxtar respublika və inzibati vilayətlərin rəsmi adlarını təşkil edən bütün sözlərin ilk hərfi böyük yazılır: Azərbaycan Respublikası, Naxçıvan Muxtar Respublikası, Şəki Şəhər İcra Hakimiyyəti.
2. Dövlətin ən ali vəzifələri, nazirliklər, dövlət komitələri, təşkilatlar, cəmiyyətlər, akademiyalar, universitetlər, teatrlar və tarixi günlərin adlarında köməkçi sözlərdən başqa bütün sözlər böyük hərflə başlanır: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi, Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti, M. Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası, Babək Rayon Təhsil Şöbəsi, Bakı Dövlət Universiteti.
3. Tarixi hadisə, dövr, sülalə, meydan, xiyaban və qədim abidə adlarında yalnız birinci söz böyük hərflə yazılır: Vətən müharibəsi, Yüzillik müharibə, Gülüstan müqaviləsi, Orxon-Yenisey abidələri, Səfəvilər sülaləsi, Azadlıq meydanı, Şəhidlər xiyabanı. Əvvələ fərqləndirici söz artırıldıqda o da böyük yazılır: Son Paleolit dövrü, Orta Paleolit dövrü.
4. Okean, dəniz, çay, göl, dağ, park, qoruq bildirən coğrafi adlarda əsas ad böyük, sonrakı nomenklatur təyinedici söz isə kiçik yazılır: Gənclik parkı, Sakit okean, Urmiya gölü, Bazardüzü zirvəsi.
5. Orden, medal, bədii əsər, qəzet, jurnal, mehmanxana, film və kafe adları böyük hərflə başlanaraq dırnaqda yazılır: «Azərbaycan Bayrağı» ordeni, «Ata və oğul» povesti, «Yeddi gözəl» baleti, «Azərbaycan» qəzeti, «Çinar» kafesi.
6. Titul və rütbə bildirən mirzə, hacı, şeyx, seyid, şah, soltan, ağa, bəy, bəyim, xan, xanım, əmi kəlmələri addan əvvəl gələndə böyük, addan sonra gələndə kiçik yazılır: Mirzə Fətəli, Hacı Qara, Şeyx Qasım, Nadir şah, Fətəli xan, Heyran xanım, Əhməd əmi.
7. Fəxri ad bildirən mürəkkəb adların əsas təyinedici hissəsi kiçik hərflə yazılır: Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı, Azərbaycan Respublikasının əməkdar elm xadimi. Tək istisna: «Azərbaycan Respublikasının Milli Qəhrəmanı» fəxri adındakı bütün sözlər böyük hərflə başlanır.

Əlavə qaydalar:

• Dırnaq daxilindəki xüsusi ada şəkilçi artırıldıqda həmin şəkilçi dırnaqdan kənarda yazılır: «Xalq Qəzeti»nin dünənki sayı, «Leyli və Məcnun»un ilk tamaşası.
• Mürəkkəb adların qısaldılmasına abreviatura deyilir.
• Bəzi mürəkkəb adlar dövrlə bağlı arxaikləşə bilər: Sov. İKP, SSRİ.
• İxtisarlara şəkilçi son hecanın oxunuşuna görə artırılır: ABU-ya, BMT-nin, MDB-də. Oxunuş qaydası: ATS [atees], BMT [beemte].

İsimlər kəmiyyətcə tək və ya cəm formada işlənir. Əşyanın sayca çoxluğunu bildirmək üçün kökə -lar² şəkilçisi artırılır: şəhər – şəhərlər, odun – odunlar, maşın – maşınlar. Cəmlənmə xüsusiyyəti əsasən ümumi isimlərə məxsusdur.

İsmin qabağında müəyyən miqdar sayı gələrsə, isim heç vaxt cəm şəkilçisi qəbul etməz: Məsələn, beş kitab, altı durna deyilir (beş kitablar demək kobud xətadır).

Bədii əsərlərdə xüsusi isimlər obrazlılıq məqsədilə cəmlənə bilər və bu zaman böyük hərflə yazılır:

Öldü Balaşları öldürən əsgər, Öldü Gülüşləri güldürən əsgər. (M. Müşfiq)

Tələffüz və məna fərqləri:

• Sonu t, n, z, r samitləri ilə bitən sözlərdə cəm şəkilçisi fərqli tələffüz edilir: canlar [cannar], qızlar [qızdar], şairlər [şa:yirrər].
• -lar² şəkilçisi bəzən mənsubiyyət və ya xəbərlik çaları da daşıyır: onların anaları, bunlar uşaqdırlar.

Toplu isimlər

Tərkibində cəm şəkilçisi olmadan çoxluq və dəstə anlayışı bildirən sözlərə toplu isimlər deyilir: cəmiyyət, qoşun, ordu, ilxı, naxır, partiya, dəstə, xalq, camaat, el, üləma, şüəra, əhali, alay.

Toplu isimlərlə bağlı qaydaları yadda saxla:

• Toplu isimlər qrammatik baxımdan tək isim sayılır.
• Toplu isimlər cəm şəkilçisi ala bilir (ordular, xalqlar). İstisna: camaat və əhali sözləri heç vaxt cəm şəkilçisi qəbul etmir.
• «İlxı otlayır» cümləsindəki ilxı sözü qrammatik cəhətdən təkdədir.
• Toplu isim mübtəda olduqda xəbər təkdə uzlaşır: Millət seçimini etdi.
• -lıq⁴ şəkilçisi ilə düzələn bəzi sənət və peşə adları cəmlənmir: müəllimlik, həkimlik, bağçılıq, aqronomluq.

İsimlər cümlədə əsasən mübtəda və tamamlıq mövqeyində çıxış edir. Lakin bəzən isim təyin vəzifəsinə keçərək hansı?, necə? suallarına cavab verir:

• Taxta (hansı?) qapı çürüyür.
• Dəri (necə?) ayaqqabı dözümlü olur.

İsim sifətləşdikdə sintaktik rolu dəyişib təyin olsa da, morfoloji cəhətdən yenə isim olaraq qalır. Ən çox sifətləşən isimlər material bildirənlərdir: daş, yun, taxta, şüşə, asfalt, torpaq, çit, pambıq, dəmir, gümüş, mis, qızıl, bez, bürünc, dəri və s.