Mənsubiyyət və xəbərlik şəkilçiləri

Gündəlik danışığımızda mənim qələmim və ya mən şagirdəm kimi ifadələri addımbaşı işlədirik.

Birinci ifadədə qələmin kimə məxsus olduğunu bildiririk. İkincidə isə kim olduğumuzu xəbər veririk.

Əşyanın hansı şəxsə və ya nəyə aid olduğunu göstərən qrammatik əlamətə mənsubiyyət kateqoriyası deyilir.

Sadə desək, mənsubiyyət əşyanın sahibini müəyyənləşdirir.

Bu əlaqə müxtəlif formalarda qurulur:

• İnsanla insan arasında: mənim qardaşım.
• İnsanla əşya arasında: mənim evim.
• Əşya ilə əşya arasında: evin pəncərəsi.

İsmi başqa adlardan fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri də məhz bu şəkilçilərdir.

Mənsubiyyət şəkilçiləri şəxslər üzrə aşağıdakı kimi qruplaşır:

Bu şəkilçilərin işlənməsində bu qaydalara diqqət yetir:

• I və II şəxs mənsubiyyəti təkcə insana aid olur: mənim evim, sənin dərdin.
• III şəxs mənsubiyyəti insan, heyvan və cansız varlıqlara aid ola bilər: atın ayağı, evin pəncərəsi.
• III şəxsin tək və cəm mənsubiyyət şəkilçisi tamamilə eynidir.
• Söz saitlə bitdikdə araya bitişdirici samit girir: anası.
• Əksər hallarda mənsubiyyətli sözdən əvvəl yiyəlik hal şəkilçili söz işlənir: Onun maşını qəşəngdir.
• Həmin yiyəlik hallı söz bəzən cümlədə buraxıla bilər: Maşını qəşəngdir.
• Yiyəlik və mənsubiyyət şəkilçili sözlər yanaşı gəldikdə birlikdə bütöv bir cümlə üzvü götürülür: Sənin əmin gəldi.
• Bu şəkilçilər sahiblikdən əlavə qohumluq, hüquqi və ictimai münasibət də bildirir: müəllimim, respublikam, müdirim, qardaşım.
• Mövqe, mənbə, mənafe, mənşə, tale kimi alınma sözlərdə s deyil, y samiti artırılır: mənbəyi, mənşəyi, taleyi, mənafeyi.
• Milli mənşəli su və nə sözləri də bu qaydaya tabe olur: suyu, nəyi.
• Mənsubiyyət şəkilçili isimlər cümlədə istənilən cümlə üzvü yerində çıxış edə bilir.

İsimlər və digər adlar şəxsə görə dəyişərək cümlədə xəbər vəzifəsini daşıyır.

Qəbul edilən bu sonluqlara şəxs (xəbərlik) şəkilçiləri deyilir.

Sadə desək, bu şəkilçilər sözü cümlənin bitkin xəbərinə çevirir.

Xəbərlik şəkilçilərinin əsas qaydaları:

• Saitlə bitən sözlərə I şəxsdə y bitişdiricisi əlavə olunur: Mən ata-y-am, biz dəmirçi-y-ik.
• Bu şəkilçiləri qəbul edən söz cümlədə yalnız xəbər olur: uşağam, uşağıq, uşaqsan, uşaqsınız, uşaqdır, uşaqdırlar.
• Şəxs sonluqları heç vaxt vurğu qəbul etmir: kita′bdır, ali′msən.
• III şəxsin -dır⁴ şəkilçisindəki r samiti danışıqda tələffüz edilmir: qələmdir [qələmdi], güldür [güldü].
• II şəxs cəmdə -sınız⁴ sonluğu şifahi nitqdə qısalır: [-sız⁴].
• Bu cür xəbərlərin inkarını yaratmaq üçün «deyil» sözündən istifadə olunur.
• Bəzi isimlər mənasına görə bütün şəxslər üzrə dəyişə bilmir: kitabdır, qələmdir.

İsimlərə qrammatik şəkilçilər ciddi ardıcıllıqla artırılır:

kök + cəm + mənsubiyyət + hal + şəxs sonluğu
Nümunə: uşaq + lar + ımız + dan + dır

İkihecalı isimlərə saitlə başlayan şəkilçi qoşulduqda kökdəki son sait düşə bilər. Bu qayda sözün mənşəyindən asılıdır:

1. Milli sözlər

Bu qrupa bədən üzvləri və qohumluq bildirən sözlər daxildir:
burun, çiyin, ağız, ağıl, boyun, beyin, alın, qarın, oğul, ovuc, qayın, qoyun (qucaq mənasında).

Qayda: Yalnız mənsubiyyət şəkilçisi artırıldıqda ikinci hecadakı sait düşür. Saitlə başlayan hal şəkilçisi qoşulduqda sait yerində qalır.

2. Alınma sözlər

Bu qrupa daxil olan sözlər:
qəbir, qədir, eyib, ətir, zehin, izin, səbir, ömür, isim, nəsil, sətir, sinif, fəsil, fikir, cisim, şəkil, heyif, meyil, əsil, şeir.

Qayda: Saitlə başlayan istənilən şəkilçi (həm hal, həm mənsubiyyət) artırıldıqda kökdəki qapalı sait düşür.

Qeydlər və istisnalar:

• Nağıl, taxıl, müdir, üfüq sözlərində şəkilçi qoşulduqda son qapalı sait heç vaxt düşmür.
• İstisna: Ağıl (dərrakə) sözü mənşəcə alınma olsa da, milli sözlər kimi dəyişir: yalnız mənsubiyyət şəkilçisində saiti itirir (ağılın çevikliyi — insan ağlı).