İsmin halları

Gündəlik danışığımızda eyni sözü fərqli vəziyyətlərdə işlədirik. Məsələn, bəzən kitab, bəzən kitaba, bəzən də kitabdan deyirik.

Bax bu dəyişməyə qrammatikada hallanma deyilir. Sadə desək, ismin cümlədə digər sözlərə bağlanması üçün şəkilçi qəbul edib formaca dəyişməsidir.

Dilimizdə ismin altı halı var:

1. Adlıq hal

Əşyanın sadəcə adını bildirir. Lüğətlərdə bütün isimlər bu halda verilir.

• Əlaməti: Heç bir xüsusi hal şəkilçisi yoxdur.
• Sualları: Əsasən kim? (ata), nə? (qəzet), bəzən isə hara? (Təbriz).
• Qəbul edə bildiyi şəkilçilər: Bu halda olan söz cəm, mənsubiyyət və şəxs (xəbərlik) şəkilçiləri götürə bilir. Bu şəkilçilər tək-tək də, ard-arda da qoşula bilər: kitab → kitablar → kitablarım → kitablarımdır.
• Qoşmalarla işlənməsi: Müxtəlif qoşmalarla sərbəst işlənir: qardaşım üçün, qardaşım ilə, qardaşım qədər, qardaşım kimi.
• Sintaktik vəzifələri: Cümlədə dörd fərqli mövqedə çıxış edir:
  1. Mübtəda: Vətən hər birimiz üçün müqəddəsdir (Ayxan dərsə gəldi).
  2. Xəbər: Ən böyük sərvətimiz vətəndir (O, Ayxandır).
  3. Təyin: Otağa daş divar çəkdilər (Dəri çanta çox dözümlüdür).
  4. Xitab: Vətən, sənin uğrunda çalışmağa hazırıq (Ata, mənə qulaq as).

Diqqət:

• Cümlədə və ya söz birləşməsində sifətləşmiş isimlər adlıq halda qalır: dəmir qapı, gümüş üzük.
• İsim cəm, mənsubiyyət və ya şəxs şəkilçisi qəbul etdikdə başlanğıc formadan çıxır.

---

2. Yiyəlik hal

Əşyalar və ya şəxslər arasında sahiblik və aidlik münasibəti yaradır.

• Şəkilçisi: -ın⁴, -nın⁴
• Sualları: kimin? nəyin? haranın?
• Quruluşu: Özündən sonra mütləq mənsubiyyət şəkilçili söz tələb edir. Beləcə söz birləşməsi formalaşır:

Bu halın iki növü var:

A) Müəyyən yiyəlik hal

Hal şəkilçisi sözün üzərində açıq-aydın görünür və tam konkretlik bildirir.

• Təkbaşına nadir hallarda cümlə üzvü olur. Ancaq xəbərlik şəkilçisi qəbul etdikdə ismi xəbər vəzifəsində çıxış edir: Neft xalqındır, Kitab müəllimindir (Kitab Ayxanındır).
• Əsasən III növ təyini söz birləşməsinin birinci tərəfi olur: şagirdin arzusu, qapının rəngi.
• Biz və siz əvəzlikləri yiyəlik halda təyin ola bilir: bizim qızlar (hansı qızlar?), sizin sinif (hansı sinif?).
• Qoşma qoşulduqda əvəzliklər tamamlıq və ya zərflik olur: sizin üçün, onun üçün, hamı üçün aldım (kim üçün?), sənin üçün, sənin kimi oxuyuram.

B) Qeyri-müəyyən yiyəlik hal

Xüsusi şəkilçisi yoxdur, lakin məzmunca yiyəlik bildirir: vətən sevgisi, dövlət dili.

• Formaca nə? sualına cavab verir.
• Yalnız bir sintaktik vəzifəsi var: II növ təyini söz birləşməsinin birinci tərəfi olur (ana laylası, ata yurdu). Təkbaşına müstəqil cümlə üzvü ola bilmir.
• Özündən sonra III şəxs təkinin mənsubiyyət şəkilçisini tələb edir.
• İstisna: Bəzi sözləri müəyyən yiyəlik hala çevirmək mümkün deyil: Gəncə şəhəri, Qurban bayramı.

Adlıq hal ilə qeyri-müəyyən yiyəlik halı necə fərqləndirək?

1. Qeyri-müəyyən yiyəlik haldakı sözə asanlıqla kimin? və ya nəyin? sualını verə bilərsən: müəllim (kimin?) məsləhəti, kitab (nəyin?) üzü.
2. Adlıq haldakı isim cümlədə feillə, qeyri-müəyyən yiyəlik haldakı isim isə mənsubiyyət şəkilçili sözlə əlaqələnir.

Yiyəlik hal şəkilçisi ilə II şəxs mənsubiyyət şəkilçisini fərqləndirmə üsulu:

• Əvvəlinə sənin əvəzliyini qoyub yoxla: Kitabın məndədir → Sənin kitabın məndədir (mənsubiyyətdir).
• Yiyəlik hallı söz yenidən hallana bilmir. Mənsubiyyət şəkilçili söz isə başqa hal şəkilçiləri qəbul edə bilir: sənin kitabın → kitabını → kitabında → kitabından.

---

3. Yönlük hal

Hərəkətin yönəldiyi istiqaməti və ya son hədəf nöqtəsini bildirir.

• Şəkilçisi: -a², -ya²
• Bitişdirici samit: O, bu əvəzliklərində və III şəxs mənsubiyyət şəkilçili sözlərdə araya «n» samiti daxil olur: o-n-a, anası-n-a.
• Sualları: kimə? nəyə? haraya? (Qardaşına salam söylə, Kitaba diqqətlə bax, Məktəbə yollandılar).
• Sintaktik vəzifələri: Cümlədə tamamlıq və yer zərfliyi olur: Ayxana söylədim, Şəhərə yollandım. Şəxs şəkilçisi ilə ismi xəbər kimi işlənir: Bütün ümidim sənədir (Sözüm Ayxanadır).
• Əlaqəsi: Həm ismi, həm də feili xəbərlə əlaqəyə girə bilir: Mən sənə bələdəm (ismi xəbər), Mən sənə güvənirəm (feili xəbər).
• Məqsəd mənası: İsimlər və məsdərlər yönlük halda bəzən məqsəd zərfliyi olur: Azər kursa müəllimliyə gedir, Azər kursa oxumağa gedir. Bu məqamda hal şəkilçisi üçün qoşması ilə eyni mənanı daşıyır: oxumağa = oxumaq üçün, müəllimliyə = müəllimlik üçün.
• Tələffüz qaydası: Sonu açıq saitlə (-a, -ə) bitən isimlərdə sait qapalılaşır ([ı], [i], [u], [ü]): köməyə [kömüyə], xalaya [xalıya].

---

4. Təsirlik hal

Hərəkətin hansı əşyanın üzərində icra olunduğunu bildirir. Yalnız təsirli feillərlə əlaqələnir. İki növü var:

A) Müəyyən təsirlik hal

• Şəkilçisi: -ı⁴, -nı⁴ (Bədii nitqdə bəzən təkcə n şəkilçisi kimi görünür: Almasın, heyvasın, narın yemədim).
• Sualları: kimi? nəyi? haranı? (Əlini bura səslə, Kitabı stolun üstünə qoy, Şəhəri seyr etdim).
• Sintaktik vəzifələri: Əsasən tamamlıq olur: Məktəbi təmir etdilər, Qələmi mənə uzat. Zaman anlayışı bildirdikdə zaman zərfliyi kimi çıxış edir: Gecəni heç yatmadım, Yayı kənddə dincəldim.
• İstisnalar:
  • Bəzən təsirsiz feillə işlənə bilər: Yayı dincəlmədim.
  • Bəzən ismi xəbərlə əlaqələnə bilər: Həyatımı sənə borcluyam.

B) Qeyri-müəyyən təsirlik hal

• Xüsusi şəkilçisi yoxdur, formaca nə? sualına cavab verir: Rəssam divardan şəkil asdı.
• Adətən hərəkət bildirən feilin düz yanında işlənir.
• Xüsusi isimlər və şəxs bildirən sözlər qeyri-müəyyən təsirlik halda demək olar ki, işlənmir.
• İstisnalar:
  • Bəzən müəyyən təsirlik hala çevirmək mümkün olmur: Vətən mənə oğul desə…
  • Bəzən feildən aralı düşə bilər: Bir kitab da mən aldım.

Adlıq hal ilə qeyri-müəyyən təsirlik halı necə fərqləndirək?

1. Qeyri-müəyyən təsirlik haldakı sözə nəyi? sualını vermək mümkündür: kitab oxudum → kitabı oxudum.
2. Sözün əvvəlinə o, bu işarə əvəzliyi qoyduqda avtomatik -ı⁴ şəkilçisini tələb edir: Bu kitabı oxudum.
3. Qeyri-müəyyən təsirlik halı feildən uzaqlaşdırdıqda mütləq müəyyən təsirlik şəkilçisi qəbul edir: Mən kitab oxudum → Kitabı mən oxudum. Adlıq hal isə cümlədə sərbəst yer dəyişir.
4. Adlıq hal təsirsiz feillərlə də bağlanır, qeyri-müəyyən təsirlik hal isə yalnız təsirli feillə əlaqələnir.

Təsirlik hal şəkilçisi ilə III şəxs mənsubiyyət şəkilçisini fərqləndirmə üsulu:

• Mənsubiyyət şəkilçili söz çox vaxt yiyəlik hallı isimlə birləşir və bütöv cümlə üzvü olur: Dostun sözü qiymətlidir. Tək işləndikdə əvvəlinə onun əvəzliyini qoya bilərsən: (Onun) sözü maraqlıdır.
• Təsirlik haldakı söz isə müstəqil tamamlıq və ya zərflik olur: Məktəbi bəzədilər.
• Ən vacib qayda: Təsirlik hal ismin şəxs şəkilçisi qəbul etməyən və heç vaxt xəbər ola bilməyən yeganə halıdır!

---

5. Yerlik hal

Hərəkət və ya hadisənin baş verdiyi, icra olunduğu məkanı və yeri bildirir.

• Şəkilçisi: -da²
• Sualları: kimdə? nədə? harada?
• Sintaktik vəzifələri:
  • kimdə? nədə? sualına cavab verəndə tamamlıq olur: Kitabda maraqlı faktlar var, Ramində xeyli şəkil var.
  • harada? sualına cavab verəndə yer zərfliyi olur: Uşaqlar parkda oynayırlar, Evdə tək qalmışam.
  • kimdədir? nədədir? haradadır? suallarına cavab verəndə ismi xəbər olur: Əsgərlər sərhəddədir, Qardaşım şəhərdədir.

---

6. Çıxışlıq hal

Hərəkətin başlanğıc yerini, çıxış nöqtəsini bildirir. Məzmunca yönlük halın tam əksidir.

• Şəkilçisi: -dan²
• Sualları: kimdən? nədən? haradan?
• Sintaktik vəzifələri: Cümlədə tamamlıq, zərflik, xəbər və hətta təyin vəzifəsində işlənir:
  • Ağacdan budaq qopardım (nədən? — tamamlıq), Uşaqdan muğayat ol (kimdən? — tamamlıq).
  • Kənddən dünən çıxıb (haradan? — yer zərfliyi), Məktəbdən təzəcə qayıdıram (haradan? — yer zərfliyi).
  • Bu xəbər kənddəndir (haradandır? — ismi xəbər).
  • Oğlanlardan Qoşqar Həbibzadə yarışda qalib gəldi (hansı oğlanlardan? — təyin).
• Qoşmalarla işlənməsi: Müxtəlif qoşmalar tələb edir: insandan ötrü, atamdan əvvəl, səndən savayı.
• Tələffüz qaydası: Sonu n və ya m samitləri ilə bitən sözlərdə [-nan], [-nən] kimi tələffüz edilir: atamdan [atamnan], Həsəndən [Həsənnən]. III şəxs mənsubiyyət şəkilçili sözlərdə də bitişdirici samitə görə fərq yaranır: atasından [atasınnan].

---