Sifət və dərəcələri

Gündəlik həyatda bir əşyanı təsvir edərkən onun xüsusiyyətlərini sadalayırıq. Məsələn, bazardan alma alanda şirin, qırmızı və ya böyük olduğunu deyirik.

Bax bu cür sözlər qrammatikada sifət adlanır. Sadə desək, sifət əşyanın əlamət və keyfiyyətini göstərir.

Cümlədə həmişə ismə bağlanır və onu müxtəlif tərəflərdən izah edir:

• Qara kəmər taxmışdı.
• Masada şirin söhbət gedirdi.
• O, çox dəhşətli insan təsiri bağışlayırdı.
• Budaqda, yəni ağacdakı quş birdən uçdu.

Sifəti tapmaq üçün ismə necə?, nə cür? və ya hansı? suallarını ver.

Əsas xüsusiyyətləri

1. Həmişə əşyaya aid olur və onu müxtəlif baxımdan aydınlaşdırır.
2. İsimlə yanaşı işləndikdə heç bir qrammatik şəkilçi qəbul etmir.
3. Necə?, nə cür?, hansı? suallarından birinə cavab verir.
4. Aid olduğu ismi itirəndə isimləşir (yəni substantivləşir).
5. Adi halda cümlədə təyin və ismi xəbər olur.
6. İsimləşdiyi zaman isə mübtəda, tamamlıq və ismi xəbər vəzifəsinə keçir.

---

Sifətlər bildirdiyi xüsusiyyətə görə altı qrupa ayrılır:

---

Sifətlər quruluşuna görə üç cür olur: sadə, düzəltmə və mürəkkəb.

1. Sadə sifətlər

Yalnız bir kökdən ibarət olan sifətlərdir:

• qara, sarımtıl, qaraşın, uzaq, yaxın və s.

Dərəcə şəkilçiləri qrammatik sayıldığı üçün sarımtıl, qaraşın tipli sözlər quruluşca sadə qalır.

2. Düzəltmə sifətlər

Kökə leksik şəkilçi artırmaqla yaranır. Əsasən iki yolla düzəlir:

A) Adlardan (isim, sifət, say, əvəzlik, zərf) sifət düzəldən şəkilçilər:

• -lı⁴: dadlı, duzlu, həvəsli, güllü
• -sız⁴: dadsız, duzsuz, gülsüz (-lı⁴ və -sız⁴ qrammatik antonim şəkilçilərdir)
• -ı⁴: qəhvəyi, gümüşü, armudu
• -i, -vi: tibbi, hərbi, inqilabi, tərbiyəvi

  Diqqət: -i (-vi) şəkilçisi kökü dəyişə bilər: məna – mənəvi, əşya – əşyəvi, kimya – kimyəvi, dünya – dünyəvi. Kök tanınmaz hala düşdüyü üçün bunlar sadə söz sayılır və iltisaqilik prinsipi pozulur.

• -cıl⁴: zarafatcıl, ölümcül, yuxucul, işcil
• -dakı²: ağacdakı, həyətdəki
• -kı⁴: indiki, dünənki, bayaqkı, sonrakı

  -dakı² və -kı⁴ şəkilçiləri sifətdən (gözəldəki), saydan (beşdəki), zərfdən (buradakı, indiki), əvəzlikdən də (ondakı, bundakı, həminki) sifət düzəldir. Bu şəkilçilər həmişə hansı? sualına cavab verir.

• -lıq⁴: aylıq, donluq, ikilik
• -keş: zəhmətkeş, cəfakeş
• ba-: baməzə, basəfa
• bi-: bivəfa, bivec, bisavad
• la-: laməkan, laməzhəb, laqeyd
• -kar: həvəskar, ecazkar
• -dar: evdar, əməkdar
• -xah: xeyirxah, bədxah
• -çaq: tumançaq

B) Feildən sifət düzəldən şəkilçilər:

• -ağan²: qaçağan, güləyən
• -ar²(r): axar (su), bənzər (hadisə)
• -qan²: çalışqan, döyüşkən
• -ğun⁴: azğın, əzgin, vurğun, düzgün (cingiltili samitlə bitən feillərə qoşulur)
• -qın⁴: satqın, kəskin, tutqun, küskün (kar samitlə bitən feillərə qoşulur)
• -ıq⁴: açıq, sökük, uçuq
• -ıcı⁴: qırıcı, öldürücü, dondurucu
• -unc, -ünc: qorxunc, gülünc
• -maz²: alınmaz (qala), qanmaz (adam), dinməz (adam)
• -aq²: qorxaq, çökək
• -ıq⁴: soyuq, böyük
• -ma²: burma (saç), çatma (qaş), eşmə (bığ), doğma (dayı), hörmə (saç)
• -ı⁴: dolu (qab), örtülü (qazan), tikili (paltar)
• -əri: köçəri, ötəri
• Digər tək-tək rast gəlinən şəkilçilər: -kəm (ötkəm), -c (qısqanc), -caq (utancaq), -cam (yığcam), -ri (əyri), -ə (kəsə yol).

Digər nitq hissələrindən yarananlar:

• Sifətdən düzələnlər: -man (qocaman), -ə (viranə, əntiqə), -lam (sağlam), na- (namərd), co- (comərd).
• Zərfdən düzələnlər: -kı⁴, -dakı² (dünənki, bugünkü, axşamkı, irəlidəki, qabaqdakı).
• -kı⁴ şəkilçisi bəzi sözlərə qoşulduqda isim yaradır: bizimki, ailəninki.

Omonim şəkilçilər (həm isim, həm sifət düzəldənlər):

• -ma²: burma saç (sifət) — bölmə (isim)
• -ıq⁴: açıq söz (sifət) — ayaqdakı qırıq (isim)
• -lıq⁴: qurbanlıq quzu (sifət) — bizim dostluq (isim)
• -qın⁴ (-ğın⁴): düzgün söz (sifət) — otaqdakı yanğın (isim)
• -kı⁴: dünənki hadisə (sifət) — bizimki (isim)
• -ıcı⁴: qırıcı təyyarə (sifət) — satıcı (isim)
• -ı⁴: şabalıdı rəng (sifət) — ölçü vahidi (isim)

3. Mürəkkəb sifətlər

İki və daha artıq sözün birləşməsindən yaranır. Bitişik və ya defislə yazılır: enlikürək, gözəl-göyçək, bığıburma, şirin-şirin.

Mürəkkəb sifətlərin yaranma yolları:

1. Sadə sifət + sadə isim: şirindil, qarayaxa
2. Sadə söz + düzəltmə söz: enlikürək, məqsədyönlü
3. İki düzəltmə sifət: soyuqqanlı, açıqürəkli
4. Mənsubiyyət şəkilçili sözün iştirakı ilə: ürəyiaçıq, sözübütöv
5. Eyni sözün təkrarı ilə: qırıq-qırıq, qara-qara, uzun-uzun (bu sifətlərdən sonra gələn isimlər çox vaxt cəmdə işlənir)
6. «ba» və «a» bitişdiriciləri ilə: cürbəcür, növbənöv, rəngarəng
7. Biri və ya heç biri ayrılıqda işlənməyən sözlərdən: qara-qura, əzik-üzük, dəlmə-deşik, kələ-kötür
8. Yaxın və ya əks mənalı düzəltmə sifətlərdən: güllü-çiçəkli, qocalı-cavanlı
9. «Qeyri» sözünün köməyi ilə: qeyri-müəyyən, qeyri-insani

---

Əlamətin adi normadan az, çox və ya bərabər olduğunu bildirmək üçün dərəcələrdən istifadə edirik.

Sifətin üç müqayisə dərəcəsi var:

                  ┌─ Azaltma dərəcəsi (normadan az)
                  │
Sifətin dərəcəsi ─┼─ Adi dərəcə (normada)
                  │
                  └─ Çoxaltma dərəcəsi (normadan çox)

1. Adi dərəcə

Əlamətin təbii, yəni normada olduğunu bildirir. Xüsusi şəkilçisi yoxdur:

• sarı, yaşıl, qırmızı, kiçik və s.

Digər iki dərəcə məhz adi dərəcənin əsasında qurulur.

Həmişə adi dərəcədə qalan sifətlər:

• Düzəltmə və mürəkkəb sifətlərin böyük hissəsi: duzlu, sınıq, süzgün, daxili, güləyən, qaraqaş, qaragöz, qaraqabaq.
• Bəzi sadə sifətlər: kal, qalın, mehriban, kar, ağır, kobud.
• Alınma sifətlərin bir çoxu: etnik, fizioloji, tibbi.

2. Azaltma dərəcəsi

Əlamət və keyfiyyətin normadan zəif olduğunu bildirir. İki yolla düzəlir:

A) Morfoloji üsul (şəkilçi ilə):

• -sov: uzunsov, dəlisov
• -şın: qaraşın, sarışın
• -ımsov⁴: göyümsov, ağımsov
• -ımtıl⁴ (-mtıl): sarımtıl, ağımtıl
• -ımtıraq⁴ (-mtraq): yaşılımtıraq, sarımtraq (qeyri-məhsuldardır)
• -raq²: yaxşıraq, gödərək (burada kökün son saiti düşür, iltisaqilik pozulur; qeyri-məhsuldardır)
• -yanız: qarayanız, sarıyanız

B) Sintaktik üsul (söz qoşmaqla):

• təhər (bitişik): qırmızıtəhər, qocatəhər
• kəm (bitişik): kəmşirin, kəmturş
• ala (defislə): ala-çiy, ala-yarımçıq
• açıq (defislə): açıq-sarı, açıq-qara, açıq-göy
• az (ayrı): az şirin

3. Çoxaltma dərəcəsi

Əlamətin adi normadan qat-qat güclü olduğunu bildirir. İki yolla yaranır:

A) Morfoloji üsul:

• -ca² şəkilçisi ilə: zorbaca, yaxşıca, qaraca, kiçikcə.

  İstisna: Balaca sözü çoxaltma deyil, adi dərəcədədir.

• m, p, r, s samitləri ilə: Sözün ilk hecası ayrılır, sonuna bu samitlərdən biri qoşulub kökün əvvəlinə artırılır:
  • gö-m-göy
  • do-s-doğma
  • qı-p-qırmızı
  • tə-r-təmiz
  • Ağappaq sözü də bu üsulla düzəlir, lakin quruluşunda xüsusi fərqlilik var.

B) Sintaktik üsul:

• Ədatlarla (ayrı yazılır): lap, daha, ən, olduqca, zil (lap şirin, ən gözəl, zil qara).
• tünd hissəciyi ilə (defislə yazılır): tünd-göy, tünd-qırmızı.
• düm hissəciyi ilə (bitişik yazılır): dümağ.

---

Sifət aid olduğu ismi itirəndə cümlədə ismin yerinə keçir. Bu hadisəyə isimləşmə (terminoloji adı ilə substantivləşmə) deyilir.

Məsələn:

• Gözəl qızlar gəldi. (adi sifət)
• Qocalar təqaüdlərinin azlığından şikayət edirdilər. (isimləşmiş sifət)

Sifət isimləşərkən:

• Hallanır: şirin, şirinin, şirinə, şirini, şirində, şirindən
• Cəmlənir: cavanlar, yaxşılar
• Mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir: qaragözüm, qaragözün
• İsimsiz tək işlənir: oğrular, dəlilər

Unutma: İsimləşən sifət morfoloji təhlildə yenə də sifət qalır, isim olmur! İsimləşəndə yalnız dərəcə əlamətini qoruyub saxlayır: Sarışınlar mənim xoşuma gəlmir, Ən gözəli mənimdir.

---

Sifət cümlədə ən çox təyin olur. Lakin vəziyyətdən asılı olaraq digər üzvlər kimi də çıxış edir:

• Təyin kimi: Bayağı (necə?) mahnı oxuyurdu.
• Xəbər kimi: Mənim dostum üzgündür (necədir?).
• Mübtəda kimi: Qoca (kim?) birdən dilləndi.
• Tamamlıq kimi: Arxadakını (hansını? nəyi?) mən aparacağam.
• Zərflik kimi: Sənsiz (necə?) yaşaya bilmirəm.

Morfoloji təhlil qaydası

Sifəti təhlil edərkən bu 6 ardıcıllığı izlə:

1. Sualı
2. Mənaca növü
3. Quruluşca növü
4. Müqayisə dərəcəsi
5. Hansı nitq hissəsinə aid olması
6. Cümlədəki sintaktik rolu

Nümunə təhlil: «Ağacdakı quş anasını görcək səs salmağa başladı» cümləsindəki ağacdakı sözü:

1. Əşyanın əlamətini bildirir.
2. Hansı? sualına cavab verir.
3. Quruluşca düzəltmədir, isimdən düzəlib (ağac + dakı).
4. Adi dərəcədədir.
5. Quş isminə aiddir.
6. Cümlədə təyin vəzifəsindədir.

---