Morfologiya — əsas nitq hissələri
Say (miqdar, sıra, kəsr)
Bir cümlə iləƏşyaların miqdarını, sayını və ya düzülüş sırasını bildirən əsas nitq hissəsinə say deyilir.
Nə deməkdir
Gündəlik həyatımızda hər addımda saylardan istifadə edirik. Məsələn, dükandan iki qələm alırıq, çayımıza bir az şəkər tozu atırıq və ya yarışda birinci olmaq istəyirik.
Bax bu cür miqdar və sıra bildirən sözlər dildə say adlanır. Sadə desək, say əşyanın neçə dənə olduğunu və ya neçənci yerdə dayandığını göstərir.
Say həmişə ismə aid olur və üç əsas sualdan birinə cavab verir:
- Neçə?
- Nə qədər?
- Neçənci?
Dilimizdəki sayların mütləq əksəriyyəti öz milli sözlərimizdən, yəni türk mənşəli sözlərdən ibarətdir.
Say və sifət: oxşar və fərqli cəhətlər
Həm say, həm də sifət əşyanı müxtəlif cəhətdən təyin edir. Buna görə də onların arasında həm ortaq, həm də fərqli cəhətlər var.
Oxşar cəhətləri
- İsimlə bağlılıq: Hər iki nitq hissəsi isimlə əlaqələnir (igid oğul, beş uşaq).
- Cümlədəki yeri: Hər ikisi aid olduğu isimdən qabaq işlənir (igid oğul, beş uşaq).
- İsimləşmə xüsusiyyəti: Hər iki nitq hissəsi ismin yerində işlənə bilir (igidlər, beşincilər).
- Ədatla işlənmə: Hər ikisinin qüvvətini artırmaq üçün ədat qoşa bilərsən (lap gözəl, lap çox).
- Sintaktik vəzifə: Hər ikisi cümlədə ən çox təyin rolunda çıxış edir (yaxşı adam, üç rəng).
- Quruluş növləri: Hər iki nitq hissəsi quruluşuna görə sadə, düzəltmə və mürəkkəb olur.
- Sual oxşarlığı: Hər ikisi cümlədə hansı? sualına cavab verə bilir (Birinci (hansı?) gün, bugünkü (hansı?) hadisə).
Vacib qayda: Əgər bir ismin qarşısında həm say, həm də sifət yanaşı gələrsə, birinci mütləq say, sonra isə sifət yazılmalıdır: üç böyük bina.
Fərqli cəhətləri
- Məna fərqi: Say əşyanın miqdarını və ya sırasını, sifət isə onun əlamətini göstərir.
- Yaranma mənbəyi: Düzəltmə saylar yalnız saylardan (bəzi istisnalarla), düzəltmə sifətlər isə müxtəlif nitq hissələrindən düzəlir.
- Cəmlənmə qaydası: Sifətdən sonra gələn isimlər cəm şəkilçisi qəbul edə bilir (gözəl insanlar). Saylardan sonra gələn isimlər isə, bir qayda olaraq, cəmlənə bilmir (10 adamlar deyilməz).
Sayın quruluşca növləri
Saylar quruluş baxımından üç qrupa ayrılır:
| Quruluş növü | Xüsusiyyəti | Nümunələr |
|---|---|---|
| Sadə saylar | Yalnız bir kökdən ibarət olur. | beş, az, xeyli, çox, üç |
| Düzəltmə saylar | Kökə leksik şəkilçi (-ıncı⁴, -lu, -acıq, -larca², -larla²) artırmaqla düzəlir. | birinci, yüzlərlə, minlərcə, çoxlu, azacıq |
| Mürəkkəb saylar | İki və ya daha artıq sözün birləşməsindən yaranır. | Defislə: üç-dörd, əlli-altmış<br>Ayrı: ikidə bir, on beş, bir qədər, iyirmi ikinci |
Sayın məna növləri
Saylar mənasına görə iki yerə bölünür: miqdar sayları və sıra sayları.
1. Miqdar sayları
Miqdar sayları əşyanın dəqiq, təxmini miqdarını və ya hissəsini göstərir. Üç növü var:
A) Müəyyən miqdar sayları
Əşyanın dəqiq və konkret sayını bildirir.
- Sualları: Neçə?, nə qədər?
- Quruluşu: Yalnız sadə və tərkibi (mürəkkəb) olur: beş, üç, on beş, əlli iki.
- Dilimizdə cəmi 23 sadə müəyyən miqdar sayı mövcuddur.
- İsimlə işlənməsi: Müəyyən miqdar sayından sonra gələn isim həmişə təkdə qalmalıdır: iki sual, bir vərəq.
İstisna hal: Zaman məzmunu daşıyan sözlər (il, gün, ay, qərinə) yuvarlaq sayların ardınca gələndə cəmlənə bilər. Nümunə üçün: milyon illər bundan qabaq, min illərlə, milyon qərinələr.
- Yazılışı: Həm rəqəmlə (5), həm də hərflə (beş) yazıla bilər.
Numerativ sözlər
Əşyanın sayını və ya ölçüsünü dəqiqləşdirmək üçün sayla ismin arasına xüsusi sözlər artırırıq. Qrammatikada bunlara numerativ sözlər deyilir:
- beş nəfər kişi
- üç baş qoyun
- iki dənə kitab
- üç sap mirvari
Bu nümunələrdəki nəfər, baş, dənə, sap numerativ sözlərdir.
Digər numerativ sözlər: tikə, ədəd, çimdik, stəkan, otaq, cüt, dəst, qab, vedrə, kilo, qram, metr, litr, top, vaqon, göz, kasa, sap, nəfər, ton.
Qeyd: Əsl numerativ sözlər bunlardır: cüt, dəst, qram, metr, litr, sap, nəfər, ton.
Təhlil qaydası: Morfoloji təhlil zamanı bu sözlərin hansı nitq hissəsi olduğuna baxılmır, birbaşa numerativ söz kimi göstərilir.
B) Qeyri-müəyyən miqdar sayları
Əşyanın təxmini və qeyri-dəqiq miqdarını bildirir.
- Sualı: Bu sayların cəmi bir sualı var: nə qədər?. Nümunələr: az, çox, bir az, bir qədər, bir sıra, az-çox, çoxlu, azacıq, minlərlə, yüzlərcə, xeyli, beş-altı, bir çox.
- Quruluşu: Hər üç quruluş növündə olur: sadə (az), düzəltmə (azacıq), mürəkkəb (üç-dörd).
- Ədatla işlənməsi: Az və çox sayları qüvvətləndirici ədatlarla işlənə bilir: ən az maşın, lap çox insan.
Qeyri-müəyyən miqdar saylarından sonra ismin işlənmə qaydası:
- Həmişə cəmdə olanlar: Bir sıra və bir çox saylarından sonra gələn isimlər mütləq cəmdə olmalıdır: bir çox məktəblər.
- Həm təkdə, həm cəmdə olanlar: Çox, onlarla, yüzlərcə saylarından sonrakı isimlər həm tək, həm də cəm ola bilər: onlarla müəllim, onlarla müəllimlər.
- Həmişə təkdə olanlar: Qalan bütün qeyri-müəyyən miqdar saylarından sonra isimlər həmişə təkdə işlənir.
Təqribi-təxmini saylar və şəkilçilər:
- 3-4, 5-6 tipli saylar əsl mürəkkəb say sayılır və təqribi-təxmini saylar adlanır. Bunlarla isimlər arasında da numerativ söz işlətmək olar: 2-3 nəfər şagird, 7-8 dənə alma.
- Yuvarlaq müəyyən miqdar saylarına -larla² və ya -larca² şəkilçisi qoşaraq qeyri-müəyyən miqdar sayı düzəltmək olar: onlarla, yüzlərcə, minlərlə.
C) Kəsr sayları
Əşyanın tamın hissəsini və ya həm bütövünü, həm də hissəsini bildirən saylardır: üçdə bir, üç tam onda dörd.
- Quruluşu: Kəsr sayları quruluşca yalnız tərkibi (mürəkkəb) olur.
- Sualları: Nə qədər?, neçə hissə?
- Yaranması: Müəyyən miqdar sayı ilə -da² yerlik hal şəkilçisinin birləşməsi nəticəsində əmələ gəlir.
- Mənsubiyyət: Adətən tərkibində mənsubiyyət şəkilçisi daşıyır.
- Yazılışı: Rəqəmlə yazıldıqda tam ilə kəsr hissə arasında vergül qoyulur: 3,5.
2. Sıra sayları
Əşyanın düzülüşdəki sırasını və ardıcıllığını bildirir: birinci sinif, axırıncı mərtəbə.
- Sualları: Əsasən neçənci?, mətndə cümlə daxilində isə bəzən hansı? sualına cavab verir.
- İsimlə işlənməsi: Sıra sayından sonra gələn isim həm təkdə, həm də cəmdə işlənə bilər: 10-cu sinif, 10-cu siniflər.
- Düzəlməsi: Müəyyən miqdar saylarına, əvvəl, axır, son zərflərinə və filan əvəzliyinə -ıncı⁴ şəkilçisini artırmaqla düzəlir: ikinci, axırıncı, sonuncu. Saitlə bitən sözlərdə şəkilçi -ncı⁴ şəklində yazılır: yeddinci, altıncı.
- Müxtəlif yazı variantları: birinci; 1-ci; I; 1.; 1)
- Rəqəmlərlə yazılış: Müəyyən miqdar sayları dildə yalnız ərəb rəqəmləri ilə göstərilir (5, 10, 15). Sıra sayları isə həm ərəb, həm də rum (Roma) rəqəmləri ilə yazıla bilir:
- V – 5-ci
- X – 10-cu
- L – 50-ci
- C – 100-cü
- D – 500-cü
- M – 1000-ci
- DCCC – 800-cü
- CDXXXIX – 439-cu
Sayın cümlədəki sintaktik rolu
Saylar cümlə daxilində müxtəlif cümlə üzvləri vəzifəsində çıxış edir:
- Təyin rolunda: Sayın ən əsas sintaktik vəzifəsidir: Birinci otaq genişdir.
- İsmi xəbər rolunda: Xəbərlik şəkilçisi qəbul edərək cümlənin sonuna gəlir: Atam birincidir.
- Zərflik rolunda: Feillə əlaqələnib hərəkətin sırasını göstərir: Qardaşım birinci gəldi.
- Mübtəda rolunda: İsimləşərək cümlənin baş üzvü olur: Birincilər onlardır.
- Tamamlıq rolunda: İsimləşərək təsirlik və digər hallarda çıxış edir: Birincini mənə ver.
Sayın isimləşməsi (substantivləşməsi)
Say aid olduğu ismi itirdikdə isimləşir (elmi adı: substantivləşmə). Sadə desək, ismin yerinə keçib onun xüsusiyyətlərini qəbul edir.
Say isimləşdikdə aşağıdakı əlamətləri qazanır:
- İsmin suallarına cavab verir: Beş (nə?) üçdən (nədən?) böyükdür.
- Hal şəkilçiləri qəbul edir: iki, ikinin, ikiyə, ikini, ikidə, ikidən.
- Mənsubiyyət şəkilçisi ilə işlənir: mənim beşim.
- Cəm şəkilçisi qəbul edir: beşincilər, birlər.
- Cümlədə mübtəda və ya tamamlıq olur: İki mənim xoşuma gəlmir.
Çox mühüm xəbərdarlıq: Say yalnız xəbərlik şəkilçisi qəbul edib cümlənin ismi xəbəri olduqda isimləşmiş sayılmır: Bu, ikidir. / O, birincidir. / Misalın cavabı üçdür.
Bəzən bir sayda eyni anda bir neçə isimləşmə əlaməti toplana bilər:
- Biz beşincilərimizi qarşıladıq. (Burada -lər cəm, -imiz mənsubiyyət, -i təsirlik hal şəkilçisidir).
Bəzi sayların söz yaradıcılığında rolu
Bəzi kök saylardan leksik şəkilçilər və ya mürəkkəb söz yaradılması yolu ilə başqa nitq hissələri törəyir:
- Bir: birlik (isim), birdən (zərf), birləşmək (feil), birgə (zərf), bir çox (say), birinci (sıra sayı), birgünlük (mürəkkəb sifət), birincilik (isim), birdən-ikidən (zərf), bir qədər (say, zərf)
- Az: azlıq (isim), azalmaq (feil), bir az (say, zərf), az-çox (say, zərf), azdan-çoxdan (zərf)
- Çox: çoxlu (say), çoxluq (isim), çoxdan (zərf), çoxdankı (sifət), çoxalmaq (feil), çoxmərtəbəli (mürəkkəb sifət)
- İki: ikilik (isim), ikinci (say), ikiləşmək (feil), ikilənmək (feil), ikiləmək (feil)
Sayın morfoloji təhlil nümunələri
-
Bir ağıllı baş min başı saxlayar.
- Bir, min: Hər ikisi müəyyən miqdar sayıdır, quruluşca sadədir, neçə? sualına cavab verir, cümlədə təyin vəzifəsindədir.
-
Azlıq çoxa tabedir.
- Çoxa: Qeyri-müəyyən miqdar sayıdır, quruluşca sadədir, yönlük hal şəkilçisi qəbul edərək isimləşib və cümlədə tamamlıq rolundadır.
-
Mən birinci sırada əyləşmişdim.
- Birinci: Sıra sayıdır, quruluşca düzəltmədir, neçənci? sualına cavab verir, cümlədə təyin rolundadır.
Yadda saxla
- Düzəltmə saylar, demək olar ki, yalnız sayların özündən yaranır. İstisna olaraq zərfdən (əvvəlinci, axırıncı, sonuncu) və əvəzlikdən (filanıncı) düzələ bilər.
- Sayın özünəməxsus heç bir qrammatik şəkilçisi yoxdur.
- Dilimizdə bitişik yazılan mürəkkəb say mövcud deyil. Mürəkkəb saylar yalnız defislə və ya ayrı yazılır.
- Say isimləşmədən də xəbərlik şəkilçisi alıb ismi xəbər ola bilir: Misalın cavabı üçdür.
- Dilimizdə sıfır, həştad, milyon, milyard, trilyon istisna olmaqla bütün saylar türk mənşəlidir.
- Say düzəldən leksik şəkilçilərin hamısı türk mənşəlidir.
- Omonim saylar: bir, az, qırx, əlli, səksən, min, çox.
- Səksən sözü həm də həştad sözü ilə sinonimdir.
Tez-tez edilən səhvlər
On adamlar iclasda iştirak edirdi.
On adam iclasda iştirak edirdi. (Müəyyən miqdar sayından sonra gələn isim həmişə təkdə qalmalıdır).
Bir sıra məsələ müzakirə olundu.
Bir sıra məsələlər müzakirə olundu. (Bir sıra və bir çox saylarından sonra gələn isim mütləq cəmdə yazılmalıdır).
Onbeş şagird yarışa qatıldı.
On beş şagird yarışa qatıldı. (Mürəkkəb saylar heç vaxt bitişik yazılmır).
Yarışda qalib gələn birincidir cümləsində say isimləşib.
Bu cümlədə say isimləşməyib. (Say təkcə xəbərlik şəkilçisi qəbul etdikdə isimləşmiş hesab olunmur).
İmtahanda necə soruşulur
İmtahanlarda bu mövzu əsasən aşağıdakı sual modelləri ilə yoxlanılır:
- Qeyri-müəyyən miqdar saylarının təyini: «Hansı cümlədə qeyri-müəyyən miqdar sayı işlənmişdir?» tipli testlərdə sayın cümlədəki mənası və digər nitq hissələrindən fərqləndirilməsi soruşulur.
- Mətn üzrə təhlil və əsaslandırma: «Mətnə əsasən hansı fikirləri əsaslandırmaq mümkündür?» tipli suallarda mətndəki sayların növü, quruluşu, isimlə uzlaşması və ya numerativ sözlərin işlənməsi ilə bağlı mühakimələri əsaslandırmaq tələb olunur.
30 saniyəlik təkrar
Say əşyanın miqdarını və ya sırasını bildirir; neçə?, nə qədər?, neçənci? suallarına cavab verir.
Quruluşca sadə, düzəltmə və mürəkkəb (ayrı və defislə yazılan) olur; bitişik yazılan mürəkkəb say yoxdur.
Müəyyən miqdar saylarından sonra isim təkdə, bir sıra / bir çox saylarından sonra isə cəmdə işlənir.
Say aid olduğu ismi itirdikdə isimləşir, lakin təkcə xəbərlik şəkilçisi qəbul edəndə isimləşmiş sayılmır.
Əsl numerativ sözlərə cüt, dəst, qram, metr, litr, sap, nəfər, ton daxildir.
Mənbə: Novcept — DİM buraxılış proqramı üzrə hazırlanmış qayda mətni