Morfologiya — əsas nitq hissələri
Numerativ sözlər
Bir cümlə iləSay ilə sayılan əşya arasına girərək miqdarın ölçü vahidini göstərən aralıq sözlərə **numerativ sözlər** deyilir.
Nə deməkdir
Mağazada «mənə iki su ver» demirik, «iki şüşə su» və ya «iki litr su» deyirik.
Bax, buradakı şüşə və litr kimi sözlər sayla isim arasında körpü yaradır. Azərbaycan dilində müəyyən miqdar sayı ilə ismin arasına daxil olan belə sözlər numerativ sözlər adlanır.
Məsələn:
- beş nəfər kişi (burada nəfər insan bildirir)
- üç baş qoyun (burada baş heyvan sayını göstərir)
- iki dənə kitab (burada dənə əşya sayını bildirir)
- üç sap mirvari (burada sap düzümü göstərir)
Bu ifadələrdəki nəfər, baş, dənə, sap məhz numerativ söz kimi çıxış edir.
Əsl və digər numerativ sözlər
Bəzi sözlər dilimizdə təbiətən sırf ölçü və say vahidi kimi yaranıb. Bunlara əsl numerativ sözlər deyirik.
Əsl numerativlər:
- cüt
- dəst
- qram (və ya gram)
- metr
- litr
- sap
- nəfər
- ton
Bunlardan başqa, əslində müstəqil isim olan bir çox söz də cümlədə numerativ söz rolunu oynaya bilir: tikə, ədəd, çimdik, stəkan, otaq, qab, vedrə, kilo, top, vaqon, göz, kasa və s.
Təqribi-təxmini saylarla işlənməsi
Numerativ sözlər təkcə dəqiq saylarla deyil, defislə yazılan qeyri-müəyyən saylarla da işlənir.
3-4, 5-6 tipli saylar quruluşca əsl mürəkkəb say sayılır və mənaca təqribi-təxmini saylar qrupuna aiddir. Onların ardınca gələn isimlə arasına numerativ söz qoya bilərsən:
- 2-3 nəfər şagird
- 7-8 dənə alma
Qeyd: Miqdar, kəsr və sıra sayları, eləcə də sayın isimləşməsi haqqında bütün ətraflı qaydalar «Say (miqdar, sıra, kəsr)» mövzusunda toplanmışdır.
Morfoloji təhlildə numerativ sözlər
Cümləni morfoloji cəhətdən təhlil edəndə numerativ sözün ayrıca hansı əsas nitq hissəsi olduğunu axtarmağa ehtiyac yoxdur.
Sadə desək, təhlil zamanı onun sadəcə numerativ söz olduğunu qeyd etmək tam kifayətdir.
Yadda saxla
- Say ilə isim arasına girən hər ölçü vahidi numerativ sözdür.
- İnsan anlayışı üçün nəfər, heyvanlar üçün baş, cansız əşyalar üçün dənə, ədəd işlədilir.
- Cüt, dəst, qram, metr, litr, sap, nəfər, ton — bunlar əsl numerativ sözlərdir.
- Numerativ sözlər 2-3, 7-8 tipli təqribi-təxmini mürəkkəb saylarla da sərbəst işlənir.
- Morfoloji təhlildə onların xüsusi nitq hissəsi növü araşdırılmır, birbaşa numerativ söz kimi göstərilir.
Tez-tez edilən səhvlər
Səhv: Üç nəfər qoyun
Doğru: Üç baş qoyun (nəfər yalnız insan bildirən isimlərlə işlənir).
Səhv: Morfoloji təhlildə «beş litr süd» birləşməsindəki litr sözünü müstəqil isim kimi təhlil etmək
Doğru: Onu sayla isim arasında işlənən numerativ söz kimi qeyd etmək.
Səhv: Numerativ sözlərin yalnız tək saylarla işləndiyini düşünmək
Doğru: Onlar 3-4 nəfər tipli təqribi saylarla da işlənir.
30 saniyəlik təkrar
Numerativ söz sayla isim arasında kəmiyyət və ölçü bildirən aralıq sözdür.
Dilimizdə nəfər, baş, dənə, metr, litr, ton, cüt, dəst, sap ən çox işlənən nümunələrdir.
Cüt, dəst, qram, metr, litr, sap, nəfər, ton əsl numerativ hesab olunur.
3-4 nəfər, 7-8 dənə kimi təqribi-təxmini saylarla da işlənə bilir.
Morfoloji təhlil zamanı ayrıca nitq hissəsi kimi deyil, birbaşa numerativ söz kimi göstərilir.
Mənbə: Novcept — DİM buraxılış proqramı üzrə hazırlanmış qayda mətni