Əvəzlik

Gündəlik danışıqda eyni adı təkrar etməmək üçün əvəzliklərdən istifadə edirik. Məsələn, hər dəfə qardaşının adını çəkmirsən. Onun yerinə «o gəldi» deyirsən.

Sadə desək, əvəzlik dildə təkrarların qarşısını alan etibarlı köməkçidir. Bu nitq hissəsi cümlədə hansı sözü əvəz edirsə, həmin sözün də sualına cavab verir.

Əvəzliyin əvəz etdiyi əsas nitq hissələri:

• İsmi əvəz etməsi: atam gəldi – O gəldi. (şagird gəldi – o gəldi)
• Sifəti əvəz etməsi: gözəl qız – bu qız (maraqlı kitab – bu kitab)
• Sayı əvəz etməsi: beş kitab – neçə kitab (üç qələm – neçə qələm)
• Zərfi əvəz etməsi: ucadan oxu – belə oxu (sürətlə qaç – elə qaç)
• Əvəzliyi əvəz etməsi: O getdi – Kim getdi. (Sən yazdın – kim yazdı)

Feilin əvəz olunması: Nə? sual əvəzliyi ol, et, elə köməkçi feilləri ilə birləşərək feili də əvəz edə bilir. Bu sözlər zamana, şəklə və inkarlığa görə dəyişir. Ona görə də onları daha çox feil saymaq məsləhətdir.

Əvəzliklər quruluşuna görə üç qrupa ayrılır:

1. Sadə əvəzliklər: Tək kökdən ibarət olur. Nümunə: mən, belə, necə, hamı.
2. Düzəltmə əvəzliklər: Leksik şəkilçi ilə yaranır. Nümunə: biri, birisi, kimsə, neçənci, bəzisi.
3. Mürəkkəb əvəzliklər: İki sözün birləşməsindən yaranır. Nümunə: filankəs, hər kəs, kim isə, heç kim.

Əgər mürəkkəb əvəzliyin tərkib hissələri ayrı-ayrı yazılırsa, onlar tərkibi əvəzliklər adlanır. Nümunə: hər kəs, heç kim, kim isə, heç nə.

Mənasına görə əvəzliyin 5 növü var:

1. Şəxs əvəzlikləri

İsmin yerində işlənir və kim? nə? suallarına cavab verir. Şəxsə və kəmiyyətə (tək və cəm) görə dəyişir:

• I və II şəxs yalnız insan anlayışı bildirir.
• III şəxs həm insan, həm də cansız əşya yerində işlənir. Buna görə də həm kim?, həm də nə? sualına cavab verir.
• Hörmət məqsədilə təkdə olan şəxsə «siz» deyə müraciət edə bilərsən. Bu halda əvəzlik böyük hərflə yazılır: Bəy, Siz məni tanıyırsınızmı? (yaxud Mən Sizi alqışlayıram.)
• Quruluşca yalnız sadə olur.
• Hallanır: mən, mənim, mənə, məni, məndə, məndən.
• Mən və sən sözləri cəmlənmir. Digər şəxs əvəzlikləri cəm şəkilçisi qəbul edə bilir: Bizlər gərək onun qeydinə qalaq.
• Cümlədə mübtəda (O güldü), tamamlıq (Bizə demə) və xəbər vəzifəsində çıxış edir.
• Şəxs sonluqlarını qəbul edir: mənəm, sənsən, odur.
• Biz, siz, onlar əvəzlikləri yönlük halda yer məzmunu bildirib yer zərfliyi olur: Mən onlara (sizə) gedirəm.

İsimlə ortaq cəhətləri:

1. Əşya məzmunu daşıyır.
2. Kim? nə? sualına cavab verir (hara? sualına cavab vermir).
3. Hallanır.
4. Əsasən mübtəda, tamamlıq və xəbər olur. Bəzən təyin vəzifəsinə keçir: Sizin (hansı?) sinif əlaçıdır.

İsimdən fərqli cəhətləri:

1. Əşyaya ad vermir, onu sadəcə əvəz edir.
2. Hara? sualına cavab vermir.
3. Mənsubiyyətə görə dəyişmir.
4. Qeyri-müəyyən təsirlik halda işlənmir.
5. Mən və biz əvəzlikləri yiyəlik halda -in yox, -im şəkilçisi qəbul edir.

2. Qeyri-müəyyən əvəzliklər

İsmi əvəz edir, lakin bildirdiyi şəxs və ya əşya dəqiq bilinmir.

• Əsas qeyri-müəyyən əvəzliklər: hamı, hər kəs, hər nə, heç nə, hər şey, hərə, bəzisi, kim isə, kimsə, nəsə, biri, kimi, filankəs, birisi, bəziləri.
• Quruluş baxımından hər üç formaya rast gəlinir: sadə (hamı, hərə), düzəltmə (kimsə, nəsə) və mürəkkəb / tərkibi (filankəs, nə isə, hər şey).
• Hallanır: kimi, kiminin, kiminə, kimini, kimində, kimindən.
  • İstisna: kim isə, nə isə sözləri hallanmır və mənsubiyyət qəbul etmir. Bəzi sözü isə yalnız mənsubiyyət şəkilçisindən sonra hallanır.
• Mənsubiyyətə görə dəyişir: Mənim heç kimim yoxdur.
• Kim? nə? suallarına cavab verir.
• Bəziləri cəmlənir: bəziləri, kimsələr, filankəslər. Amma hamı, hərə, kimi, biri cəm şəkilçisi qəbul etmir.
• Cümlədə əsasən mübtəda (Hamı bir yerə toplaşmışdı), tamamlıq (Heç kəsi incitmədik) və xəbər (Gələn qonaq filankəs idi.) vəzifələrini yerinə yetirir. Yalnız bəzi əvəzliyi sifətin yerində çıxış edərək təyin olur: Bəzi məsələlər hələ tam aydınlaşmayıb.

Vacib qaydalar:

1. Kimsə inkarlıq bildirdikdə xəbər mütləq inkarda olmalıdır: Kimsə (heç kim) mənə söz deyə bilməz.
2. Vurğu I hecaya düşəndə kimsə əvəzlik, II hecaya düşəndə isim olur.
3. Hamı, hərə, bəzi sözləri təkin yox, yalnız cəmin mənsubiyyətini qəbul edir: bizim hərəmiz, onların hərəsi, sizin bəziniz.

3. İşarə əvəzlikləri

Əşyaya və ya əlamətə işarə etmək üçün işlədilir.

• İşarə əvəzlikləri bunlardır: o, bu, elə, belə, həmin.
• Necə? nə cür? hansı? suallarına cavab verir.
• Quruluşca yalnız sadə olur.
• Sifəti və zərfi əvəz edir. O, bu, həmin adətən sifəti əvəz edir. Elə, belə isə əşyaya aid olduqda sifəti (belə kitab, elə insan), hərəkətə aid olduqda zərfi (belə danışma, elə demə) əvəz edir.
• Elə və belə sözləri həm də ədat kimi çıxış edə bilir (omonimdir). Mənasını fərqləndirmək üçün işlənmə yerinə diqqət yetir: Elə mən də bunu gözləyirdim (ədat) — Elə insanlarla yola getmək çətindir (əvəzlik). Sən də bir belə bax! (ədat) — İşləri belə görmək lazımdır (əvəzlik). İntonasiya və vurğudan asılı olaraq bəzən eyni cümlədə hər iki məna yarana bilər: Dünən sən belə (elə) danışmırdın.
• Cümlədə təyin (O kitab), zərflik (Belə qışqırma.), xəbər (Sənin işin belədir.) olur.
• Həmin istisna olmaqla, digər işarə əvəzlikləri isimləşərək mübtəda (Elələri də var.) və tamamlıq (Bunu götür.) ola bilir.
• O, bu hallanır (Onu ver. Buna bax.), lakin mənsubiyyətə görə dəyişmir.
• Elə, belə sifəti əvəz etdikdə mənsubiyyət şəkilçisindən sonra hallanır və cəmlənir: eləsini, belələri.
• Həmin ismin heç bir qrammatik əlamətini qəbul etmir, yalnız sifəti əvəz edir.
• Tabeli mürəkkəb cümlələrdə əlaqələndirici funksiya daşıyan əvəzlik-qəlib (və ya qarşılıq söz) kimi işlənən «o» sözü cümlədə mübtəda, tamamlıq, təyin və xəbər yerində çıxış edə bilər: O da hamıya bəllidir ki, sən zəhmətkeşsən. Bunu da unutma ki, biz qalib gələcəyik. Əsas məqsədimiz odur ki, imtahandan yüksək bal toplayasan. Eyni zamanda elə, belə, həmin sözləri də qəlib söz kimi cümlədə yer ala bilir.

«O» və «bu» əvəzliklərindən sonra vergül qaydası:

• Cümlədə mübtəda kimi çıxış etdikdə özündən sonra isim, sifət, say, zərf, əvəzlik və ya feili sifət işlənərsə, mütləq vergül qoyulmalıdır: Bu, bizim ən sevimli kitabımızdır. O, dünən gələn qonaq idi. Bu, yarışda qalib gələnlərin siyahısıdır.
• Cümlədə təyin olduqda vergül qoyulmur: O kitab mənimdir. Bu binada biz yaşayırıq.
• Mübtəda olsa belə, özündən sonra feil (feili sifət istisnadır) və ya köməkçi nitq hissələri gələrsə, vergül qoyulmur: O getmir. Bu da sənindir. O oxumaq üçün şəhərə getdi. O gələndə biz evdə yox idik.
• Modal sözlər istisnadır: modal sözün hər iki tərəfindən vergül qoyulur: O, əlbəttə, gələcək. (Buradakı vergül əvəzliyə deyil, modal sözə aiddir).

«O» əvəzliyinin növünü necə fərqləndirək? «O» həm şəxs, həm də işarə əvəzliyidir. Cümlədə təyin olub işarə bildirirsə — işarə əvəzliyidir. Mübtəda və ya tamamlıq vəzifəsində çıxış edirsə — şəxs əvəzliyidir.

4. Təyini əvəzliklər

Əşyanı ümumi şəkildə müəyyən etmək üçün istifadə edilir.

• Əsas təyini əvəzliklər: hər, bütün, filan, öz (cümlə, eyni sözləri də bəzi kitablarda verilir).
• Sifəti əvəz edir və necə? hansı? suallarına cavab verir.
• Quruluşca yalnız sadə olur.
• Heç vaxt cəmlənmir.
• Öz sözündən başqa heç biri isimləşmir, yalnız təyin olur: hər insan.
• Öz əvəzliyi isimləşir, mənsubiyyət və hal qəbul edərək mübtəda, tamamlıq və xəbər olur: Özüm bunu götürdüm. Özünə baxma. Hamısı özümündür.
• Öz sözü şəxs əvəzliyini də əvəz edə bilir: Mən gəldim – Özüm gəldim.
• Hər sözü kəs, şey, vaxt, zaman, an, gün sözləri ilə işləndikdə təyini əvəzlik olmur; tərkibi qeyri-müəyyən əvəzlik (hər kəs) və ya zərf (hər vaxt, hər zaman) sayılır.

5. Sual əvəzlikləri

Bütün əsas nitq hissələrinin sualları sual əvəzliyidir: kim? necə? neçə? nə etdi?

• Bütün əsas nitq hissələrini, eləcə də əvəzliyin özünü əvəz edə bilir.
• Bu əvəzliklər quruluşuna görə müxtəlif cür formalaşır: sadə (nə? hara?), düzəltmə (neçənci?) və tərkibi (nə etdi? nə üçün?).
• Bir neçə nitq hissəsini əvəz edən sual əvəzlikləri:
  1. Kim? və nə? — isim və əvəzliyi əvəz edir (Nicat gəldi – O gəldi – kim?).
  2. Necə? — sifət və zərfi əvəz edir (belə adam, belə gülmə – necə?).
  3. Hansı? — sifət və sayı əvəz edir (birinci sinif, ağacdakı quş – hansı?).
  4. Hara? — isim və şifahi nitqdə zərfi əvəz edir (Bakı gözəldir, Ora getmə – hara? (haraya?)).
• Cümlədə suala cavab vermədən birbaşa cümlə üzvü olur: Kim gəldi?

Əvəzliyi təhlil edərkən bu ardıcıllığı izlə:

1. Sualını tap.
2. Hansı nitq hissəsinin yerinə işləndiyini müəyyənləşdir.
3. Quruluşca növünü göstər (sadə, düzəltmə, mürəkkəb/tərkibi).
4. Mənaca növünü qeyd et (şəxs, qeyri-müəyyən, işarə, təyini, sual).
5. Hal və mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edib-etmədiyini yoxla.
6. Sintaktik vəzifəsini (hansı cümlə üzvü olduğunu) müəyyən et.