Sözün tərkibi və söz yaradıcılığı
Leksik və qrammatik şəkilçilər
Bir cümlə iləŞəkilçilər ya sözdən yeni məna yaradır (**leksik**), ya da onu cümlədəki digər sözlərlə əlaqələndirir (**qrammatik**).
Nə deməkdir
Gündəlik danışığımızda işlətdiyimiz göz və gözlük sözlərini müqayisə et. Göz insanın görmə orqanıdır. Ona -lük artırdıqda isə gözə taxılan tamamilə yeni əşya adı yaranır. Gözlər dedikdə isə yeni əşya yaranmır, sadəcə orqanın sayı çoxalır. Bax belə köməkçi hissəciklərə dildə şəkilçi deyilir.
Dilimizdəki şəkilçiləri fərqləndirmək və öyrənmək üçün 5 başlıca cəhətə baxırıq:
- Daşıdığı mənaya və gördüyü işə (funksiyasına) görə
- Yazılış qaydasına görə
- Haradan gəlməsinə (milli və ya alınma mənşəyinə) görə
- Sözün hansı tərəfinə artırılmasına (qoşulma yerinə) görə
- Yeni söz yaratmaq aktivliyinə (məhsuldarlığına) görə
Şəkilçilərin mənasına görə növləri
1. Leksik şəkilçilər (sözdüzəldici)
Sözün kökünə və ya başlanğıc formasına artırılaraq yeni mənalı sözlər düzəldən şəkilçilərdir. Sadə desək, sözün məzmununu dəyişib yeni anlayış yaradır. Leksik şəkilçi yeni məna yaratsa da, kök ilə təzə söz arasında mütləq məna yaxınlığı qalır. Nümunələri incələ: göz-lük, yaz-ı-çı, gör-üş, ailə-vi, neft-çi, bir-ləş.
Dilimizin əsas qaydasına görə leksik şəkilçi sözə qrammatik şəkilçidən əvvəl artırılmalıdır: gəmi-çi-lik-lər-dən-dir.
İstisna qayda: Dilimizdə dörd şəkilçi qrammatik şəkilçidən sonra da işlənə bilir: -kı⁴, -sız⁴, -gil, -dakı². Nümunələr: xala-m-gil, ev-imiz-dəki, biz-im-ki, ata-m-sız. Bu qeyri-adi ardıcıllıq Azərbaycan dilinin iltisaqilik (əlavəli şəkilçi) prinsipini pozur.
2. Qrammatik şəkilçilər (sözdəyişdirici)
Sözləri cümlədə bir-birinə bağlamağa və əlaqələndirməyə xidmət edən şəkilçilərdir. Sadə desək, qrammatik şəkilçi sözün mənasını deyil, yalnız xarici formasını dəyişir. Nümunələri incələ: kitab-lar, qələm-im, oxu-maq.
Burada -lar şəkilçisi kitab sözünün kəmiyyətini artırır. -im şəkilçisi isə qələm sözünün hansı şəxsə aid olduğunu göstərir. Qrammatik şəkilçilər istisnasız olaraq yalnız iki və dörd cür yazılır və hamısı milli mənşəlidir.
İsim və feillərdə qrammatik şəkilçilər
A. İsimlərdə işlənən qrammatik şəkilçilər
- Cəm şəkilçisi: -lar² — analar, nənələr
- Mənsubiyyət şəkilçiləri: -ım⁴ (-m), -ın⁴ (-n), -ı⁴ (-sı⁴), -ımız⁴ (-mız⁴), -ınız⁴ (-nız⁴), -ları² — anam, anamız, anan, ananız, anası, anaları
- Hal şəkilçiləri: -ın⁴ (-nın⁴), -a² (-ya²), -ı⁴ (-nı⁴), -da², -dan² — kitabın, kitaba, kitabı, kitabda, kitabdan
- Xəbərlik (şəxs) şəkilçiləri: -am², -ıq⁴, -san², -sınız⁴, -dır⁴, -dır⁴(lar²) — adamam, adamsan, adamıq, adamsınız, adamdır, adamdırlar
-dır⁴ şəkilçisinin fərqləndirilməsi: Feil düzəldən leksik -dır⁴ ilə xəbərlik bildirən qrammatik -dır⁴ şəkilçisini qarışdırma. Bunları ayırmaq üçün sözə -maq² məsdər şəkilçisi artır:
- Əgər -maq² qoşula bilirsə, şəkilçi leksikdir: güldür(mək), yazdır(maq).
- Əgər -maq² qoşula bilmirsə, şəkilçi qrammatikdir: adamdır. Leksik -dır⁴ yalnız yeni feil düzəldir. Qrammatik -dır⁴ xəbərlik şəkilçisi isə heç vaxt vurğu qəbul etmir.
B. Feillərdə işlənən qrammatik şəkilçilər
Feilin formasını və qrammatik əlaqəsini dəyişən şəkilçilər bunlardır:
- İnkarlıq bildirənlər: -ma² — yazma, gəlmə
- Feilin şəklinə görə dəyişənlər: -a², -ası², -malı², -sa² — gələsi, deyəsi, yaza, oxumalı, oxusa
- İşin nə vaxt icra edildiyini göstərənlər (zaman şəkilçiləri): -ır⁴, -mış⁴ (-ıb⁴), -dı⁴, -acaq², -ar² — oxuyar, deyir, dedi, demiş, deyib, deyəcək, deyər
- Hərəkəti kimin icra etdiyini bildirənlər (şəxs sonluqları):
- I şəxs: -ım⁴, -am², -m, -aq² (-q, -k), -ıq⁴ (-q) — yazaq, oxumuşuq, alım, baxam
- II şəxs: -san², -ın⁴ (-n), -sınız⁴, -nız⁴ — almısan, oxudun, aldınız
- III şəxs: -sın⁴, -dır⁴, -sın⁴(-lar²), -dır(lar) — alsın, yazsınlar, aldılar, oxumalıdırlar
- Hərəkətin adını bildirən məsdər forması: -maq² (-ma²) — gəlməyi, gəlməsi, oxumağı, oxuması
- Əşyanın əlamətini bildirən feili sifət formaları: -mış⁴, -acaq², -an², -malı², -ası², -dıq⁴ + mənsubiyyət — yatmış (pişik), görüləcək (iş), yazan (adam), yazdığım (kitab)
- Hərəkətin tərzini və şəraitini bildirən feili bağlama formaları: -ıb⁴, -araq², -dıqca², -a²-a², -madan², -anda², -dıqda², -arkən², -dıqca⁴, -ınca⁴, -ar-maz² — gülüb, gülərək, güldükcə, gülə-gülə, gülmədən, güləndə
Şəkilçilərin yazılışına, mənşəyinə və qoşulma yerinə görə növləri
| Bölgü prinsipi | Qrupları | Xüsusiyyəti və nümunələr |
|---|---|---|
| Yazılışına görə | 1 cür, 2 cür, 4 cür yazılanlar | 2 cür yazılanlarda açıq saitlər (a, ə), 4 cür yazılanlarda qapalı saitlər (ı, i, u, ü) olur. Qrammatik şəkilçilərin hamısı, leksiklərin çoxu ahəngə tabedir (açar-lar, ərən-lər). Bir cür yazılanlar ahəngə tabe olmur (yol-daş, vətən-daş, məslək-daş, sənət-kar). |
| Mənşəyinə görə | Milli və alınma şəkilçilər | Qrammatik şəkilçilərin hamısı millidir. Alınma şəkilçilər dilimizə ərəb-fars dillərindən keçib (-dar, -keş, -kar, -xana, -i (-vi), bi-, na-, la-, ba-, -ist, -izm, -iyyə, -pərvər, -co). Bir cür yazılan -daş, -gil, -sov, -laq, -şın isə milli şəkilçilərdir. |
| Qoşulma yerinə görə | Sözarxası və sözönü şəkilçilər | Dilimiz iltisaqi olduğu üçün milli şəkilçilər kökün sonuna artırılır (mis-gər, bağ-ça). Alınma ön şəkilçilər isə sözün əvvəlinə artırılır (bi-elm, la-qeyd, na-cins, co-mərd, mə-daxil, a-normal, anti-faşist, ba-məzə, zi-qiymət). |
Şəkilçiləşmiş müstəqil sözlər
Bəzi bir cür yazılan şəkilçilər gəldiyi dildə müstəqil söz olub, dilimizdə şəkilçiyə çevrilmişdir:
- xana — ev
- ban — baxan
- dar — malik olmaq
- kar — iş
- saz — düzəldən
Ön şəkilçilərlə bağlı mühüm qaydalar
- Ön şəkilçilər əsasən alınma sözlərə artırılsa da, istisna olaraq türk mənşəli sözlərə də qoşula bilər: na-kişi, na-təmiz, na-dinc.
- Ön şəkilçilər dildə sifət düzəldir.
- Mədaxil və məxaric sözləri ön şəkilçili deyil, quruluşca sadə isimlərdir.
Yadda saxla
- Bir cür yazılan şəkilçilərin istisnasız hamısı leksik şəkilçidir.
- Qrammatik şəkilçilər heç vaxt yeni söz yaratmır, yalnız sözün formasını dəyişir.
- Qrammatik şəkilçilər həmişə iki və ya dörd cür yazılır və tamamilə türk mənşəlidir.
- Şəkilçinin leksik və ya qrammatik olduğunu yoxlamaq üçün sözün mənasının dəyişib-dəyişmədiyinə bax.
- Dilimizdə qayda olaraq leksik şəkilçi qrammatik şəkilçidən əvvəl gəlir (-kı⁴, -sız⁴, -gil, -dakı² istisnadır).
Tez-tez edilən səhvlər
-dır⁴ şəkilçisini gördükdə dərhal qrammatik xəbərlik saymaq
Əvvəlcə -maq² artıraraq yoxla; əgər feil düzəldirsə (yazdırmaq), deməli, leksik şəkilçidir.
Bir cür yazılan şəkilçini qrammatik hesab etmək
Bir cür yazılan şəkilçilərin hamısı leksikdir.
Ön şəkilçili sözləri (bi-elm, la-qeyd) sadə söz saymaq
Ön şəkilçi qəbul etmiş sözlər düzəltmədir (mədaxil və məxaric isə sadə isimdir).
-daş, -gil, -sov, -laq, -şın şəkilçilərini alınma saymaq
Bir cür yazılsalar da, bu şəkilçilər milli mənşəlidir.
İmtahanda necə soruşulur
DİM buraxılış və qəbul imtahanlarında bu mövzu üzrə suallar aşağıdakı formalarda təqdim edilir:
- Cümlələrdə fərqləndirilmiş sözləri nəzərə alaraq, uyğunluğu müəyyən edin: Cümlədə verilmiş sözlərin tərkibindəki leksik və qrammatik şəkilçilərin sayını və növünü dəqiqləşdirməlisən.
- Nümunələrin birində tərkibində leksik şəkilçi olan isim müstəqil cümlə üzvü deyil: Əvvəlcə cümlədəki leksik şəkilçili düzəltmə isimləri tapırsan, sonra onların təkbaşına cümlə üzvü, yoxsa söz birləşməsinin asılı tərəfi olduğunu müəyyənləşdirirsən.
- «Kim sənin səhvlərini göstərirsə, o sənin ən yaxın dostundur» cümləsində fərqləndirilmiş sözlər üzrə doğru fikirləri müəyyən edin: Cümlədəki sözlərin morfoloji tərkibini (kök, mənsubiyyət, hal, şəxs sonluğu və ya leksik şəkilçiləri) düzgün təhlil etməlisən.
30 saniyəlik təkrar
Leksik şəkilçi sözə yeni məna verir, qrammatik şəkilçi isə yalnız formasını dəyişir.
Qrammatik şəkilçilərin hamısı milli mənşəlidir və iki yaxud dörd cür yazılır.
Bir cür yazılan şəkilçilərin hamısı leksikdir; aralarından -daş, -gil, -sov, -laq, -şın millidir.
-kı⁴, -sız⁴, -gil, -dakı² şəkilçiləri qrammatik şəkilçidən sonra gələ bilərək iltisaqiliyi pozur.
-dır⁴ şəkilçisinə -maq² qoşula bilirsə leksik, qoşula bilmirsə qrammatikdir.
Mənbə: Novcept — DİM buraxılış proqramı üzrə hazırlanmış qayda mətni