Kök və şəkilçi

Gündəlik danışığımızda işlətdiyimiz dənizçi və ya kitablar sözlərinə diqqət yetir. Bu sözləri parçalasaq, həm təkbaşına mənası olan əsas hissəni (dəniz, kitab), həm də ona artırılan xırda hissəcikləri (-çi, -lar) görərik. Lüğət tərkibimizdəki sözlər quruluşuna görə sadə, düzəltmə və mürəkkəb növlərə bölünür. Sözün hansı quruluş növünə aid olduğunu öyrənmək üçün onu tərkib hissələrinə ayırmalısan. Dilimizdəki hər bir kəlmə tərkibinə görə iki yerə ayrılır: kök və şəkilçi. Dilçilikdə sözlərin quruluşunu və onların tərkib hissələrini tədqiq edən bölməyə morfemika deyilir. Sadə desək, morfemika sözün daxili quraşdırılma qaydalarını və hissələrini öyrənən sahədir.

• Kök: Ayrılıqda işlənə bilən və leksik məna daşıyan əsas hissədir.
• Şəkilçi: Təkbaşına işlənməyən və ayrılıqda leksik məna verməyən köməkçi hissədir.

Şəkilçilər də sözlər kimi omonim, sinonim və antonim xüsusiyyət daşıya bilər.

Sözləri təhlil edərkən şəkilçilərlə bağlı bu mühüm qaydaları yadda saxla:

• Şəkilçinin heç vaxt müstəqil leksik mənası olmur.
• Şəkilçilər sözdən ayrı yazılmır, hər zaman kökə birləşir.
• Sözü hecaya ayırmaqla kök və şəkilçiyə ayırmağı bir-birindən fərqləndir. Məsələn: qar-daş-lıq-lar heca bölgüsüdür, qardaş-lıq-lar isə kök və şəkilçi bölgüsüdür.
• Dilimizdəki bütün qrammatik şəkilçilər milli mənşəlidir.
• Milli şəkilçilərimizin tərkibində o, e, ö saitləri işlənmir.
• Çünki çoxhecalı milli sözlərimizin sonrakı hecalarında bu saitlər işlənməz.
• İstisna: -sov, -lov, -ey şəkilçilərində bu saitlər qalmaqdadır.
• Dildə çox az təsadüf olunan və az söz düzəldən şəkilçilərə qeyri-məhsuldar leksik şəkilçilər deyilir: -man (qocaman, şişman), -gər (misgər), -lam (sağlam), -sal (qumsal, rəqəmsal), -axay (solaxay).
• Bir cür yazılan şəkilçilərin hamısı istisnasız leksik şəkilçilərdir.
• Bir sözün kökünə ardıcıl bir neçə leksik şəkilçi calana bilər: pambıq-çı-lıq-dakı, biç-in-çi-lik.

Təhlil zamanı xüsusi işarələrdən istifadə olunur: kök, başlanğıc forma, leksik şəkilçi (məktəb-li), qrammatik şəkilçi (məktəb-lər).

Sözün sonuncu leksik şəkilçisi də daxil olmaqla ondan əvvəl gələn hissəsinə başlanğıc forma deyilir. Sadə desək, başlanğıc forma sözün qrammatik şəkilçi qəbul etməmiş ilkin vəziyyətidir.

• İsimlərdə başlanğıc forma həmin sözün adlıq halda olan formasıdır.
• Feillərdə isə başlanğıc forma kimi məsdər forması (leksik tərkib) əsas götürülür: oxutdurmaq feilinin başlanğıc forması oxutdur hissəsidir.
• Qrammatik şəkilçi artırılmamış sadə sözdə kök ilə başlanğıc forma eyni olur: yurd sözünün kökü də, başlanğıc forması da yurd sözüdür.
• Yurddakı sözündə isə yurd — kök, yurddakı bütöv halda başlanğıc formadır.
• Hər hansı bir sözün hansı nitq hissəsi olduğunu və quruluşca növünü həmişə onun başlanğıc formasına görə təyin et.
• Söz birləşmələrinin də başlanğıc forması mövcuddur.
• Birləşmələrin başlanğıc forması onların əsas morfoloji əlamətləri ilə birlikdə götürülür: Məktəbin direktoru birləşməsi başlanğıc formadadır. Məktəbin direktoru-nu birləşməsi isə təsirlik hal şəkilçisi qəbul etdiyi üçün başlanğıc formadan çıxmış sayılır.

Bir sözün kökünə müxtəlif leksik şəkilçilər artırdıqda hər dəfə yeni mənalı sözlər yaranır. Eyni bir kökdən törəyən belə sözlər eyniköklü sözlər adlanır. Məsələn, gül kökündən güllük, güldəki, güldan; ov kökündən isə ovçu, ovlaq, ovdakı, ovla sözləri əmələ gəlmişdir.

Eyniköklü sözləri müəyyən edərkən bu üç qaydanı mütləq yoxla:

1. Eyniköklü sözlər ancaq düzəltmə sözlərdən ibarət olmalıdır. Leksik şəkilçilərlə yaranmış bu sözlər həm eyni, həm də müxtəlif nitq hissələrinə aid ola bilər: yaş kökündən yaşa (feil), yaşantı (isim), yaşlı (sifət) düzəlir.
2. Köklər omonim olarsa, həmin sözlər əsla eyniköklü hesab edilmir. yara ilə yardakı sözlərini müqayisə et: yara sözünün kökü yar(maq) feili, yardakı sözünün kökü isə yar (sevgili) ismidir. Eynilə sıxıntı (kökü sıxmaq feili) ilə sıxlıq (kökü sıx sifəti) sözləri eyniköklü ola bilməz.
3. Qrammatik şəkilçilərlə eyniköklü söz düzəltmək qeyri-mümkündür. Qrammatik şəkilçilər sadəcə eyni bir sözün müxtəlif qrammatik formalarını yaradır: ovlar, ovda, ovun, ovumuz.

«Sözün kökü» ilə «yarandığı söz» arasındakı fərq

İmtahanda ən çox qarışdırılan iki anlayışı bir-birindən ayır:

• «Sözün kökü hansı nitq hissəsinə aiddir?» soruşulduqda sözün ilkin ayrılan mənalı kökünə bax.
• «Söz hansı nitq hissəsindən yaranıb?» soruşulduqda isə sonuncu leksik şəkilçidən əvvəlki hissəyə bax.

Məsələn, susuzluqdan sözünü təhlil et:

• Kökü isimdir (su).
• Yarandığı söz isə sifətdir (susuz). Deməli, susuzluqdan sözü sifətdən düzəlmiş isimdir. Bu zaman həmişə sonuncu leksik şəkilçinin hansı nitq hissəsinə qoşulduğunu əsas götür.