Leksika
Leksik təhlil
Bir cümlə iləSözün leksik mənasının, mənşəyinin və dildəki digər xüsusiyyətlərinin müəyyən ardıcıllıqla araşdırılmasına **leksik təhlil** deyilir.
Nə deməkdir
Hər gün danışarkən işlətdiyimiz hər bir sözün özünəməxsus lüğəvi xüsusiyyətləri var. Bir sözün nə demək olduğunu, haradan gəldiyini və necə işləndiyini bilmək istəyirik. Sadə desək, sözü məna baxımından başdan-ayağa araşdırmaq onun leksik təhlilini aparmaqdır. Bu prosesdə sözün qrammatik quruluşuna deyil, məhz leksik xüsusiyyətlərinə diqqət yetirirsən.
Təhlilin 5 əsas ardıcıllığı
Sözü leksik təhlil edərkən aşağıdakı 5 mərhələni mütləq ardıcıl izləməlisən:
- Leksik məna: Sözün birbaşa bildirdiyi ilkin anlayışı, yəni izahlı lüğətdəki qarşılığını müəyyən et.
- Mənşə: Həmin sözün milli (öz sözümüz), yoxsa alınma (ərəb-fars, rus-Avropa) olduğunu yoxla.
- Omonim, antonim və sinonimlik: Sözün digər sözlərlə məna bağlılıqlarını və taylarını araşdır.
- Təkmənalı və çoxmənalılıq: Sözün yalnız bircə mənaya malik olduğunu, yaxud məcazlaşaraq törəmə mənalar qazandığını aydınlaşdır.
- İşlənmə dairəsi: Vahidin hamı tərəfindən anlaşılan ümumişlək söz, yaxud ümumişlək olmayan söz (dialekt, termin, köhnəlmiş söz və ya yeni söz) olduğunu göstər.
Təhlil edərkən nələrə diqqət et
Təhlilin dəqiq və səhvsiz olması üçün bu vacib qaydaları nəzərdə saxla:
- Leksik məna: Sözün birbaşa ifadə etdiyi mənadır və onun izahlı lüğətdəki əsas qarşılığıdır.
- Mənşə: Sözün xalis milli, yoxsa başqa dillərdən (ərəb-fars, rus-Avropa) keçən alınma olduğunu düzgün seç.
- Omonimlik: Mənalar arasında heç bir məntiqi əlaqə qalmayıbsa, söz omonimdir. Əgər mənalar arasında bağlılıq hələ də varsa, söz çoxmənalıdır.
- Sinonim və antonim: Qarşılıq kimi tapılan sözlər mütləq eyni nitq hissəsinə aid olmalıdır. Eyniköklü sözlər heç vaxt sinonim və ya antonim sayıla bilməz.
- İşlənmə dairəsi: Sözün bütün xalq tərəfindən işləndiyini, yoxsa məhdud qrup daxilində (yerli dialekt, ixtisas termini, arxaizm/tarixi söz, neologizm) qaldığını təyin et.
Nümunələr
Müxtəlif sözlərin leksik təhlilinə nəzər yetir:
- Təbir: İfadə, cümlə mənasındadır. Təkmənalı sözdür. Omonimliyi və antonimliyi yoxdur. İfadə və cümlə sözləri ilə sinonim təşkil edir. Dilimizdə geniş işlənən ümumişlək sözdür.
- Vəsmə: Keçmişdə qadınların qaşlarına çəkdikləri xüsusi boya, rəng mənasını bildirir. Omonimliyi və antonimliyi mövcud deyil. Boya sözü ilə sinonimdir. Təkmənalıdır və dilimizdə köhnəlmiş söz kimi qalmışdır.
- Qəm dəryasına batmaq: Sadə söz deyil, bütöv bir frazeoloji birləşmədir. Kədərlənmək mənasını verir. Canlı dildə işlək ifadədir. Sinonimliyi və antonimliyi mövcuddur. Omonimliyi isə yoxdur.
Yadda saxla
- İmtahanda təhlil tapşırığı verilərkən 5 bəndin hər biri ardıcıllıqla yazılmalıdır.
- Sözün hər hansı bir xüsusiyyəti (məsələn, omonimliyi və ya antonimliyi) olmadıqda, həmin bəndin qarşısına mütləq «yoxdur» qeyd et.
- Frazeoloji birləşmələri tərkib hissələrinə ayırma. Onları bütöv bir leksik vahid kimi təhlilə cəlb et.
Tez-tez edilən səhvlər
Sözün çoxmənalılıq xüsusiyyətini yoxlamadan dərhal «omonimi var» yazmaq
Mənalar arasında məntiqi bağ varsa çoxmənalı, əlaqə tamam qırılıbsa omonim götür.
Frazeoloji birləşmənin sözlərini ayrı-ayrılıqda təhlil etmək
Birləşməni bütöv bir leksik vahid kimi nəzərdən keçir.
Sözdə hər hansı əlamət tapılmadıqda həmin bəndi yazmamaq
Çatışmayan xüsusiyyətin yerinə açıq şəkildə «yoxdur» yaz.
Eyniköklü sözləri bir-birinə sinonim və ya antonim göstərmək
Yalnız fərqli köklü və eyni nitq hissəsinə mənsub sözləri qarşılıq seç.
İmtahanda necə soruşulur
Buraxılış imtahanlarında mətn əsasında leksik məna bilikləri bu tipli sualla yoxlanılır:
- İşarə qoyulmuş ifadələrin (▲, ■, ●) kontekstə əsasən mənalarını yazın.
30 saniyəlik təkrar
Leksik təhlil sözün mənşəyini, mənasını və dildəki əlaqələrini üzə çıxarır.
Təhlil 5 əsas addımdan (məna, mənşə, məna tayları, təkmənalılıq/çoxmənalılıq, işlənmə dairəsi) ibarətdir.
Hər hansı xüsusiyyət olmadıqda bənd atılmır, mütləq «yoxdur» yazılır.
Frazeoloji birləşmələr parçalanmadan bütöv vahid kimi təhlil edilir.
Sinonim və antonimlər həmişə eyni nitq hissəsinə aid olmalı, eyniköklü olmamalıdır.
Mənbə: Novcept — DİM buraxılış proqramı üzrə hazırlanmış qayda mətni