Leksika
Frazeoloji birləşmələr
Bir cümlə iləSözləri ayrılıqda öz mənasını itirmiş, hazır şəkildə işlənən və birlikdə tək bir məna verən ifadələrə frazeoloji birləşmə deyilir.
Nə deməkdir
«Əldən düşdüm» deyəndə heç kimin əli yerə düşmür — söhbət yorulmaqdan gedir. «Gözü su içmir» deyəndə də su ilə heç bir əlaqə yoxdur — həmin adam şübhələnir.
Belə ifadələrdə sözlər öz həqiqi mənasını itirir, məna isə hamısına birlikdə aid olur. Onlara frazeoloji birləşmə deyilir (kitablarda frazeoloji vahid, frazem və ya frazeologizm adına da rast gələ bilərsən).
Fərqi belə yadda saxla:
- Sərbəst birləşmə — hər söz öz mənasındadır: isti çay, qırmızı kitab.
- Sabit (frazeoloji) birləşmə — sözlər öz mənasından çıxıb, ifadə hazır gəlir: əldən düşmək.
Frazeoloji birləşməni danışan adam o an özü düzəltmir. O, dildə hazır var və tərkibi dəyişmir.
| Verdiyi məna | Frazeoloji birləşmə |
|---|---|
| lovğalanmaq | gözü ayağının altını görməmək |
| qorxmaq | siçan deşiyinə girmək |
| şübhələnmək | gözü su içməmək |
| yorulmaq | əldən düşmək |
| dinləməmək | qulaqardına vurmaq |
| qorxutmaq | gözünün odunu almaq |
Beş əsas xüsusiyyəti
- Sözlər öz mənasını itirir. Məna hissələrə yox, bütöv ifadəyə aiddir.
- İfadə cümlədə parçalanmır: hamısı birlikdə cümlənin sadə üzvü olur. Ən çox feili xəbər kimi işlənir.
- Tərkibi dəyişmir. Sözlərdən birini yaxın mənalı sözlə əvəz etsən, ifadə dağılır.
- Frazeoloji birləşmələr öz aralarında omonim, sinonim və antonim ola bilir.
- Çoxunu bir sözlə əvəz etmək mümkündür.
Necə tanıyırsan
- İfadəni hərfi mənada başa düşməyə çalış. Alınmırsa, böyük ehtimalla frazeoloji birləşmədir.
- Bir sözlə əvəz etməyi yoxla: gözünün odunu almaq → qorxutmaq.
- İçindəki sözü oxşar sözlə dəyiş. Məna itirsə, deməli ifadə sabitdir.
- Cümləni təhlil edəndə ifadəni parçalama — o, bir üzv sayılır.
Nümunələr
könlünə yatmaq · qəlbinə dəymək · fikrə getmək · özündən çıxmaq · dərdə düşmək · hirsi başına vurmaq · yada salmaq · canına yatmaq · qanı qaralmaq · verişinə haram qatmaq · gözü su içməmək · dil boğaza qoymamaq · gözü kəlləsinə çıxmaq · ağzına su alıb oturmaq · dilini saxlamaq · gözünün acısını almaq · mənəm-mənəm demək · ürəyi düşmək · gözünün odunu almaq · gözdən düşmək · gözdən qaçmaq · söz vermək · könüldən keçmək · burnunun ucu göynəmək · yola düşmək · axırına çıxmaq · yoldan çıxmaq · başına qaxmaq · başına vurmaq · baş vurmaq · söz götürmək
Omonim frazeoloji birləşmələr
Bəzi ifadələr eyni yazılır, amma iki ayrı məcazi məna verir. Belə cütlərə omonim deyilir.
Bir şərt var: hər iki tərəf frazeoloji birləşmə olmalıdır. İfadənin hərfi işlənməsi omonim tay sayılmır — adamın yola düşməsi ilə qələmin əlindən yola düşməsi cüt yaratmır.
| İfadə | Birinci məna | İkinci məna |
|---|---|---|
| can vermək | həyat vermək — Yağış torpağa can verdi. | ölüm ayağında olmaq — Ovçunun vurduğu ceyran can verirdi. |
| üz vermək | həddindən artıq mehribanlıq göstərmək — Uşağa çox üz vermə. | baş vermək — Küçədə qəza üz verdi. |
| başa vurmaq | tamamlamaq — Layihəni vaxtında başa vurduq. | minnət qoymaq — Etdiyin yaxşılığı adamın başına vurma. |
| ürəyi yanmaq | susamaq — Bu istidə ürəyim yanır. | acımaq — Qonşunun uşağına ürəyi yandı. |
| söz vermək | çıxış imkanı vermək — İclasda ilk söz Aynurə verildi. | vəd etmək — Söz verdim, gec qalmayacağam. |
| işə düşmək | işləməyə başlamaq — Mühərrik nəhayət işə düşdü. | çətinliyə düşmək — Bu sözlə pis yerdə işə düşdüm. |
| cana gəlmək | canlanmaq — Yaz gələndə bağ cana gəldi. | təngə gəlmək — Bu qədər səs-küydən cana gəldim. |
Sinonim və antonim frazeoloji birləşmələr
Eyni mənanı verənlər (sinonim): ağzına su almaq – ağzını qıfıllamaq · dil-dil ötmək – dilotu yemək · burnunun ucu göynəmək – ürəyi istəmək, ürəyi axmaq
Əks mənanı verənlər (antonim): xoşu gəlmək – acığı gəlmək · üz ağartmaq – üz qaraltmaq · dil-dil ötmək – ağzına su almaq
Burada da qayda eynidir: cütün hər iki tərəfi frazeoloji birləşmə olmalıdır. Bir tərəf adi söz olsa, cüt sayılmır.
Yadda saxla
- Mürəkkəb feillər frazeoloji birləşmə deyil: kömək etmək, yaxşı olmaq, əl etmək, adam olmaq, oxuya bilmək. Bunlar sadəcə iki sözdən düzələn feillərdir.
- Bir mənası həqiqi, o biri məcazi olan cütlər omonim sayılmır: gözü açılmaq, burnunun ucu göynəmək, yerə salmaq, başa vurmaq, yanıb tökülmək.
- Frazeoloji birləşmələr danışığa canlılıq verir. Ona görə ən çox gündəlik danışıqda (məişət üslubunda) və bədii əsərlərdə işlənir.
Tez-tez edilən səhvlər
kömək etmək, adam olmaq kimi mürəkkəb feilləri frazeoloji birləşmə saymaq
bunlar tərkibi mürəkkəb feildir.
Təhlildə ifadənin sözlərini bir-birindən ayırmaq
ifadə bütöv bir cümlə üzvüdür.
Hərfi mənada işlənən ifadəni omonim tay saymaq
hər iki tərəf məcazi olmalıdır.
İçindəki sözü dəyişib «eyni ifadədir» demək
tərkib dəyişəndə frazeoloji birləşmə pozulur.
İmtahanda necə soruşulur
Buraxılış imtahanının Azərbaycan dili bölməsində bu mövzudan sinonim tapma sualı çıxıb: verilən ifadənin mənaca sinonimi olan frazeoloji birləşməni seçmək lazımdır.
- 2023-cü ilin 5 mart imtahanında «hövsələdən çıxmaq» ifadəsinin sinonimi soruşulub; düzgün cavab səbir kasası daşmaq olub.
- 2025-ci ilin 2 mart imtahanında «başdan çıxarmaq» ifadəsinin sinonimi soruşulub; düzgün cavab ağlını əlindən almaq olub.
Belə sualda əvvəlcə verilən ifadəni bir sözlə izah et (hövsələdən çıxmaq → səbri tükənmək), sonra variantları həmin sözlə yoxla.
30 saniyəlik təkrar
Sözlər öz mənasını itirir, məna bütöv ifadəyə aiddir.
Bir sözlə əvəz oluna bilir, tərkibi dəyişmir.
Cümlədə bir üzvdür, çox vaxt feili xəbər.
Omonim, sinonim, antonim ola bilər — şərt: hər iki tərəf frazeoloji birləşmə olsun.
Mürəkkəb feillər (kömək etmək, adam olmaq) bu siyahıya girmir.
Mənbə: Novcept — DİM buraxılış proqramı üzrə hazırlanmış qayda mətni