Leksika
Terminlər
Bir cümlə iləMüəyyən elm, peşə və ya sənət sahəsinə aid olan xüsusi sözlərə **termin** deyilir.
Nə deməkdir
Fizika dərsində qravitasiya, ana dili dərsində isə isim və ya qoşma sözlərini eşidirik. Müxtəlif elm, sənət və ya peşə sahələri ilə bağlı işlənən belə sözlərə terminlər (yaxud ixtisas sözləri) deyilir. Gündəlik danışıqda hamı bu sözlərdən istifadə etmir. Buna görə də terminlər dialektlər, köhnəlmiş və yeni sözlərlə birlikdə ümumişlək olmayan sözlər sırasına daxildir.
Terminlərin əsas xüsusiyyətləri
Həqiqi bir termin aşağıdakı xarakterik cəhətlərə malik olur:
- Yığcamlıq: Fikri lakonik və dəqiq ifadə edir.
- Yeni söz yaratmaq qabiliyyəti: Söz yaradıcılığı prosesində iştirak edə bilir.
- Emosionallığın olmaması: Hiss və duyğu ifadə etmir.
- Sinoniminin olmaması: Çox vaxt eyni mənalı qarşılığı olmur.
- Antoniminin olmaması: Əksər hallarda zidd mənası tapılmır.
- Məcaziliyin olmaması: Həmişə birbaşa, həqiqi mənada işlənir.
- Çoxmənalılığın olmaması: Təkmənalı olur, yalnız bir konkret anlayışı bildirir.
Terminlərin işlənməsi və növləri
Terminlərin əsas işlənmə məkanı elmi üslubdur. Lakin yazıçılar qəhrəmanların məşğuliyyətini və peşəsini oxucuya dolğun çatdırmaq üçün bədii üslubda da terminlərdən yararlanırlar.
İşlənmə xüsusiyyətinə görə sözlər belə fərqlənir:
- Yalnız termin kimi işlənən sözlər: Gündəlik nitqdə deyil, sırf sahə daxilində işlənir: metafora, sinekdoxa, fiksaj, akvarel, relyef, qradient və s.
- Həm termin, həm ümumişlək söz kimi işlənən sözlər: Məqamından asılı olaraq hər iki rolda çıxış edir: güc, isim, bucaq, qüvvə, enerji, zərf, say, feil, bənd, ada, aşıq, xəbər, vurma, boğaz, təyin, bağlayıcı və s.
- Termindən ümumişlək sözə çevrilənlər: Cəmiyyət inkişaf etdikcə dar çərçivədən çıxıb hamının dilinə düşür: ekran, solo, aspirin, arayış, protokol, soyuducu, kompyuter və s.
Müxtəlif elm sahələrinin özünəməxsus terminləri var:
- Dilçilikdə: antonim, sinonim, sait, samit, fonetika, leksika, mübtəda və s.
- Ədəbiyyatşünaslıqda: roman, povest, qafiyə, bənd, bayatı və s.
- Riyaziyyatda: sinus, vurma, qalıq, bölünən, arqument və s.
- Kimyada: sulfat, aldehid, molekul və s.
Mənşəyinə görə terminlər və dil parallelləri
Terminlərin çoxu başqa dillərdən keçmiş alınma sözlərdir. Bununla yanaşı, dilimizdə xalis milli terminlər də az deyil. Bəzən eyni bir anlayış həm milli, həm də əcnəbi sözlə ifadə olunur. Bu hadisəyə dil parallelləri deyilir:
- Metafor (alınma) — istiarə (alınma) — köçürmə (milli)
- Təşbeh (alınma) — bənzətmə (milli)
- Mübaliğə (alınma) — şişirtmə (milli)
- Bölgü (milli) — təqti (alınma) — sezura (alınma)
Yadda saxla
- Kobud və nalayiq ifadələr dildə vulqarizmlər adlanır: gəbərmək, tıxışdırmaq, alçaq, şərəfsiz, küçük, qoduq və s.
- Testlərdə termin seçərkən sözün çoxmənalılığına diqqət yetir. Əsl termin çoxmənalı və məcazi ola bilməz.
Tez-tez edilən səhvlər
Hər bir termini mütləq alınma söz saymaq
Dilimizdə bənzətmə, şişirtmə, köçürmə kimi milli mənşəli terminlər də mövcuddur.
Güc, say, bənd kimi sözləri yalnız termin hesab etmək
Bu sözlər cümlədə həm termin, həm də hamının anladığı ümumişlək söz kimi işlənir.
30 saniyəlik təkrar
Terminlər müxtəlif elm, peşə və sənət sahələrinə aid ümumişlək olmayan sözlərdir.
Əsas əlamətləri yığcamlıq, emosiyasızlıq, təkmənalılıq və məcazisizlikdir.
Əsasən elmi üslubda işlənsə də, obrazı təsvir etmək üçün bədii dildə də qarşıya çıxır.
Həm alınma, həm də milli sözlərdən ibarət ola bilir (məsələn, dil parallelləri).
Bəzi terminlər zamanla kütləviləşərək ümumişlək sözə çevrilir.
Mənbə: Novcept — DİM buraxılış proqramı üzrə hazırlanmış qayda mətni